Οι τυφλοί χρησιμοποιούν το μπαστούνι ως εργαλείο κινητικότητας για αιώνες. Το 1921, ο Τζέιμς Μπιγκς, ένας φωτογράφος από το Μπρίστολ που τυφλώθηκε μετά από ένα ατύχημα και που ένιωθε άβολα με την αυξημένη κίνηση των αυτοκινήτων γύρω από το σπίτι του, έβαψε το μπαστούνι του λευκό για να είναι πιο ευδιάκριτο. Το 1931 στη Γαλλία, η Γκιγί ντ΄Ερμπενόν (μουσικός και συγγραφέας) ξεκίνησε ένα εθνικό κίνημα λευκών μπαστουνιών για τυφλούς. Στις 7 Φεβρουαρίου 1931, η Γκιγί ντ΄Ερμπενόν έδωσε συμβολικά τα δύο πρώτα λευκά μπαστούνια σε τυφλούς, παρουσία αρκετών γάλλων υπουργών. Στη συνέχεια, 5.000 ακόμη λευκά μπαστούνια στάλθηκαν σε τυφλούς γάλλους βετεράνους του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και σε τυφλούς πολίτες.
Το πρώτο ειδικό διάταγμα για το λευκό μπαστούνι ψηφίστηκε τον Δεκέμβριο του 1930 στην Πιόρια του Ιλινόι, παρέχοντας προστασία στους τυφλούς πεζούς και το δικαίωμα διέλευσης ενώ κρατούσαν ένα λευκό μπαστούνι. Το μακρύ μπαστούνι βελτιώθηκε από τον ειδικό αποκατάστασης βετεράνων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Ρίτσαρντ Ε. Χούβερ, στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Βάλεϊ Φορτζ. Το 1944, πήρε το λευκό μπαστούνι του Lions Club (αρχικά κατασκευασμένο από ξύλο) και γύριζε μέσα στο νοσοκομείο με δεμένα τα μάτια για μια εβδομάδα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ανέπτυξε αυτό που είναι τώρα η καθιερωμένη μέθοδος εκπαίδευσης «μακριού μπαστουνιού» ή η μέθοδος Χούβερ. Τώρα αποκαλείται «Πατέρας της τεχνικής ελαφρού μακριού μπαστουνιού». Η βασική τεχνική είναι το κούνημα του μπαστουνιού από το κέντρο του σώματος προς τα αριστερά και δεξιά πριν από τα πόδια. Το μπαστούνι πρέπει να σαρώνει το έδαφος πριν κουνηθεί το πίσω πόδι καθώς το άτομο περπατάει. Πριν διδάξει άλλους αποκαταστάτες, ή «προσανατολιστές», τη νέα του τεχνική, είχε κάνει ειδική παραγγελία για ελαφριά μακριά λευκά μπαστούνια για τους βετεράνους των ευρωπαϊκών μετώπων. Η τεχνική του μακριού μπαστουνιού του Χούβερ τελειοποιήθηκε στο Νοσοκομείο Έντουαρντ Χάινς, το οποίο άνοιξε το πρώτο Κέντρο Αποκατάστασης Τυφλών του Τμήματος Υποθέσεων Βετεράνων το 1948 και στελεχώθηκε από πρώην εκπαιδευτές του Στρατιωτικού Νοσοκομείου Στρατού Βάλει Φορτζ. Στις 6 Οκτωβρίου 1964, ένα κοινό ψήφισμα του Κογκρέσου, με αρ. HR 753, υπογράφηκε σε νόμο που εξουσιοδοτεί τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών να ανακηρύξει την 15η Οκτωβρίου κάθε έτους ως «Ημέρα Ασφάλειας του Λευκού Μπαστουνιού». Ο Πρόεδρος Λίντον Ντόνσον ήταν ο πρώτος που έκανε αυτή τη διακήρυξη. Έκτοτε ο εορτασμός της ημέρας αυτής διαδόθηκε σε πολλές χώρες. Τα Ηνωμένα Έθνη καθιέρωσαν το 1969 την 15η Οκτωβρίου ως ημέρα του Λευκού Μπαστουνιού.
Στην Ελλάδα καθιερώθηκε τη δεκαετία του 1990. Η 15η Οκτωβρίου έχει στόχο τη διάδοση της μεγάλης σημασίας της χρήσης του λευκού μπαστουνιού και την ευαισθητοποίηση του κοινού στην προσπάθεια των ατόμων με προβλήματα όρασης για μια πιο ανεξάρτητη διαβίωση, αλλά και για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που συναντούν στην καθημερινή μετακίνησή τους. Από το απλό καλάμι φτάσαμε σήμερα στο λευκό μπαστούνι, που είναι ο πιο απλός, οικονομικός, εύχρηστος και αναγνωρίσιμος τρόπος για να μετακινούνται τα άτομα που έχουν προβλήματα όρασης. Το λευκό μπαστούνι αποτελεί τον πιο πιστό τους «φίλο», «οδηγεί» τα βήματά τους, μπορεί να εντοπίσει κάποια χαμηλά εμπόδια, αλλά δεν δύναται να κλείσει τρύπες, να αντικαταστήσει τα φθαρμένα πεζοδρόμια, να φτιάξει τις κακοτεχνίες, να μετακινήσει τα παράνομα παρκαρισμένα αυτοκίνητα και μηχανάκια, τις διαφημιστικές πινακίδες που τοποθετούνται στα πεζοδρόμια, τα τραπεζοκαθίσματα που καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερη έκταση σε πεζόδρομους και πλατείες, να απομακρύνει τους κάδους ή τα φωτιστικά από την μη εργονομική θέση στην οποία βρίσκονται και τις σακούλες απορριμμάτων και άλλα ογκώδη σκουπίδια που αφήνονται εδώ κι εκεί, να προειδοποιήσει για τα ψηλά εμπόδια, όπως τέντες καταστημάτων και ομπρέλες, κλαδιά δέντρων κ.λ.π. Όπως αναφέρουν τα ίδια τα άτομα με αναπηρία όρασης που εκπαιδεύονται στην χρήση του λευκού μπαστουνιού, το λευκό μπαστούνι πάνω στον οδηγό όδευσης τυφλών είναι σαν τον μίτο της Αριάδνης που σε βοηθά να κινηθείς στον λαβύρινθο της σύγχρονης πόλης που πολλές φορές μετατρέπεται σε ζούγκλα. Είναι το φως που σε καθοδηγεί σε ένα σκοτεινό μονοπάτι. Είναι πολλά αυτά που πρέπει να γίνουν για να μπορούμε να μιλάμε για ίσες ευκαιρίες στη διαβίωση, στη μετακίνηση, στην εκπαίδευση, στην επαγγελματική αποκατάσταση, στην ψυχαγωγία, σε κάθε τι που μπορεί και πρέπει να απολαμβάνει κάθε πολίτης.
Τον πρώτο λόγο έχει φυσικά το κράτος, που θα πρέπει να αναπτύξει και να θέσει σε λειτουργία άμεσα τις δομές εκείνες και τις υπηρεσίες, που βοηθούν τα άτομα με αναπηρία όρασης, να δράσει άμεσα ώστε να είναι όλοι χώροι προσβάσιμοι. Τον δεύτερο λόγο έχουμε όλοι εμείς, οι βλέποντες, που μπορούμε να αφιερώσουμε λίγα λεπτά από τον χρόνο μας και να αναλογιστούμε, ότι με πολύ απλές κινήσεις μπορούμε να συμβάλλουμε στην ευκολότερη μετακίνηση, διαβίωση και εξυπηρέτηση των συνανθρώπων μας που αντιμετωπίζουν προβλήματα όρασης και να σταματήσουμε να εθελοτυφλούμε και να σκεφτόμαστε μόνο την ευκολία και το συμφέρον μας. Παρόλα τα βήματα που έχουν γίνει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας, όσον αφορά την προσβασιμότητα του δομημένου περιβάλλοντος για τα άτομα με αναπηρίες, πολλά είναι τα εμπόδια και οι φραγμοί, που θέτονται ακόμη προς επίλυση (όπως σταθμεύσεις πάνω στα πεζοδρόμια, αυθαίρετη τοποθέτηση εμποδίων στους δημόσιους χώρους, κακή αστυνόμευση και μη τήρηση των νόμων, έργα που αργούν να τελειοποιηθούν και κατά την εκτέλεσή τους θέτουν σε κίνδυνο τους πολίτες, κακή εκτέλεση των κανόνων προσβασιμότητας, ελλείψεις σε θέματα προσβασιμότητας κ.λ.π.). Η Διεθνής Ημέρα του Λευκού Μπαστουνιού θεωρούμε ότι είναι μια ευκαιρία ανάδειξης αυτών των δυσκολιών, ενημερώνοντας και ευαισθητοποιώντας τους αρμόδιους φορείς, αλλά και την κοινή γνώμη. Απαραίτητες παρεμβάσεις σχετικά με την προσβασιμότητα, είτε σε τοπικό είτε σε πανελλαδικό επίπεδο, θεωρούμε ότι είναι οι εξής:
- Η ηχητική αναγγελία των στάσεων μέσα σε όλα τα μέσα μαζικής μεταφοράς και η αναγγελία της ροής των γραμμών στις στάσεις
- Η τοποθέτηση ηχητικών σημάνσεων σε όλους τους φωτεινούς σηματοδότες
- Η παράλληλη εφαρμογή όλων των ευρωπαϊκών προδιαγραφών και η επέκταση σε όλους τους δήμους της χώρας της εφαρμογής των νόμων περί προσβασιμότητας, όπως είναι η σωστή τοποθέτηση «οδηγών όδευσης τυφλών» στα πεζοδρόμια, ώστε να συνδεθούν όχι μόνο οι δημόσιες υπηρεσίες, αλλά και τα πάρκα, οι χώροι διασκέδασης, πρασίνου, ψυχαγωγίας, αρχαιολογικοί και ιστορικοί χώροι και κάθε επισκέψιμος χώρος σε όλη την Ελλάδα, η κάλυψη κάθε είδους επικίνδυνων αντικειμένων ή η επιδιόρθωση κάθε είδους καταστροφών που έχουν προκληθεί σε παλιότερες προσβάσιμες διαδρομές,
- Η ρητή τήρηση του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, από οδηγούς και πεζούς
- Η σωστή αστυνόμευση,
- Η ενημέρωση του γενικότερου κοινωνικού συνόλου, προκειμένου η εκπαίδευση, η γνώση και κατ’ επέκταση ο σεβασμός των μέτρων αυτών από τους πολίτες, να συμβάλουν ώστε να μην παραμένουν τα μέτρα αυτά ανενεργά.
Ελπίζουμε και βασιζόμαστε στην κοινωνική ευαισθητοποίηση των συμπολιτών μας, αναγνωρίζοντας από την πλευρά τους το αναφαίρετο δικαίωμα όλων μας στην ελεύθερη και προσπελάσιμη μετακίνηση στο χωροταξικό περιβάλλον, σεβόμενοι δε τους χρήστες του Λευκού Μπαστουνιού στο μέγιστο δυνατό. Η Περιφερειακή Ένωση ανατολικής Μακεδονίας ιδρύθηκε το 1987, ως παράρτημα του Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών, ο οποίος λειτουργεί στην Αθήνα από το 1932. Όσον αφορά τον τομέα της εκπαίδευσης, παρέχει δωρεάν εκπαίδευση στην κινητικότητα, τον προσανατολισμό και τις δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης μέσα από την αντίστοιχη υπηρεσία του συνδέσμου με στόχο τη μέγιστη δυνατή αυτονομία των ατόμων με αναπηρία όρασης. Ως κινητικότητα ορίζεται το σύνολο των δεξιοτήτων και τεχνικών που καθιστούν το άτομο με αναπηρία όρασης ικανό να κινείται με ασφάλεια, ανεξαρτησία και άνεση χρησιμοποιώντας κυρίως το λευκό μπαστούνι. Το λευκό μπαστούνι είναι το βασικό εργαλείο για την ανεξάρτητη μετακίνηση των ατόμων με αναπηρία όρασης και είναι αναγνωρίσιμο διεθνώς. Με τον όρο προσανατολισμό εννοούμε να γνωρίζουμε πού βρισκόμαστε, πού θέλουμε να πάμε και τη διαδρομή που θα ακολουθήσουμε για να φτάσουμε στον προορισμό μας.
Καλές πρακτικές προσέγγισης και συνοδείας ατόμων με αναπηρία όρασης
Όταν συναντήσετε ένα άτομο με αναπηρία όρασης σκεφτείτε ότι δεν είναι απαραίτητο να χρειάζεται τη βοήθειά σας. Αν κρίνετε ότι συμβαίνει κάτι τέτοιο, πλησιάστε, συστηθείτε και ρωτήστε αν χρειάζεται βοήθεια. Αν σας απαντήσει θετικά τότε ρωτήστε τι θέλει να κάνετε για να φανείτε βοηθητικοί. Αν σας απαντήσει αρνητικά μην επιμένετε να βοηθήσετε. Αν χρειαστεί να δώσετε πληροφορίες ή οδηγίες φροντίστε να είστε σαφής. Αν συνοδεύετε ένα άτομο με αναπηρία όρασης, αφού ρωτήσετε ποια είναι η προτιμητέα πλευρά, πλησιάζετε και αγγίζετε με την εξωτερική πλευρά της παλάμης σας την εξωτερική πλευρά της δικής του παλάμης. Στη συνέχεια, το άτομο με αναπηρία όρασης θα πιάσει με την παλάμη του τον βραχίονά σας, ακριβώς πάνω από τον αγκώνα. Κατά τη βάδιση, το άτομο με αναπηρία όρασης βρίσκεται μισό βήμα πίσω σας και ελαφρώς στο πλάι σας. Καθ’ όλη τη διάρκεια της συνοδείας φροντίζετε για την ασφάλεια του ατόμου με πρόβλημα όρασης ελέγχοντας τον χώρο τόσο για χαμηλά όσο και για ψηλά εμπόδια.
