Κείμενο από την Μαρία Βαμβούρη, πρόεδρο του συλλόγου “Το Μονόπετρο” και Βασίλη Λιόγκα, μέλος του συλλόγου και πρώην δημοτικός σύμβουλος
Η απόφαση 655/2017 του Συμβουλίου της Επικρατείας (https://nomosphysis.org.gr/16026/ste-6552017-katargisi-faroy-kai-idrysi-neoy-fanoy-se-arxaiologikoy-xoro/?utm_source=chatgpt.com) στέλνει ένα σαφές μήνυμα προς κάθε διοικητική αρχή, λιμενική και χερσαία: καμία επέμβαση σε προστατευόμενους αρχαιολογικούς χώρους, στην αιγιαλίτιδα ζώνη που τους περιβάλλει ή σε αρχαία λατομεία δεν μπορεί να πραγματοποιείται χωρίς την προηγούμενη έγκριση του Υπουργείου Πολιτισμού.
Το Δικαστήριο έχει ακυρώσει την απόφαση μεταφοράς φάρου από το μεσαιωνικό τείχος της Καβάλας και εγκατάστασης νέου φανού στη βραχονησίδα «Μονόπετρο», κρίνοντας ότι επρόκειτο για παρεμβάσεις πάνω σε μνημεία και δίπλα σε αρχαιολογικούς χώρους χωρίς την υποχρεωτική αρχαιολογική αδειοδότηση.
Η σημασία της απόφασης ξεπερνά κατά πολύ το συγκεκριμένο έργο. Το ΣτΕ υπενθυμίζει ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αφορά μόνο το ίδιο το μνημείο αλλά και τον χώρο που το περιβάλλει, στη στεριά και στη θάλασσα, συμπεριλαμβανομένου του αιγιαλού. Δεν προστατεύεται μόνο ο λίθος ή το κτίσμα, αλλά ολόκληρο το ιστορικό τοπίο που του δίνει νόημα και ταυτότητα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η αναφορά του Δικαστηρίου στην υπουργική απόφαση του 1963, η οποία προβλέπει ότι ακόμη και η αιγιαλίτιδα ζώνη που εκτείνεται από το τείχος της Καβάλας έως τους φυσικούς βράχους της θάλασσας υπάγεται σε ειδικό καθεστώς προστασίας. Με άλλα λόγια, η θάλασσα μπροστά από ένα προστατευόμενο μνημείο δεν αποτελεί έναν «ελεύθερο χώρο» για έργα και παρεμβάσεις, αλλά μέρος του ίδιου του μνημειακού συνόλου που πρέπει να προστατευθεί. Η θέση αυτή του Συμβουλίου της Επικρατείας συνάδει με τους προβληματισμούς που έχει εκφράσει ο σύλλογος «Το Μονόπετρο» σχετικά με την παραχώρηση σε ιδιώτη της ομώνυμης ακτής, ζήτημα που έχει τεθεί και ενώπιον του ανώτατου διοικητικού δικαστηρίου με σχετική προσφυγή του συλλόγου.
Εξίσου σημαντική είναι η διαπίστωση ότι η βραχονησίδα «Μονόπετρο» αποτελεί τμήμα ευρύτερου αρχαίου λατομείου. Με την παραδοχή αυτή, το ΣτΕ αναγνωρίζει ότι οι αρχαίοι λατομικοί χώροι δεν προστατεύονται μόνο για μεμονωμένα αρχαιολογικά ευρήματα αλλά ως ιστορικά τοπία με ιδιαίτερη πολιτιστική αξία. Η προστασία αυτή αφορά στο σύνολο του λατομείου, στα ίχνη της εξόρυξης, στις βραχώδεις διαμορφώσεις και στη διαχρονική σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον.
Η απόφαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία για κάθε περιοχή όπου σώζονται αρχαία ή ιστορικά λατομεία γρανίτη. Απαιτείται προηγούμενη αξιολόγηση των επιπτώσεων και ρητή έγκριση των αρμόδιων οργάνων του Υπουργείου Πολιτισμού. Από το κείμενο της απόφασης δεν προκύπτει εξαίρεση της χερσαίας ζώνης λιμένος.
Η νομολογία αυτή δεσμεύει όλες τις υπηρεσίες, οι οποίες οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη ότι η διαχείριση του αιγιαλού και της παραλίας δεν μπορεί να αποκοπεί από την υποχρέωση προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Κάθε διοικητική πράξη που επιτρέπει επεμβάσεις σε προστατευόμενη αιγιαλίτιδα ζώνη ή σε αρχαία λατομεία χωρίς την προβλεπόμενη αρχαιολογική διαδικασία είναι ευάλωτη σε ακύρωση.
Υπό το φως της νομολογίας του ΣτΕ, ο σύλλογος ζητά ενημέρωση σχετικά με το νέο master plan του λιμένα, που το Δ.Σ. της ΟΛΚ Α.Ε. αποφάσισε να υποβάλει στο Υπουργείο Ναυτιλίας (ΑΔΑ ΨΞ7Ξ469ΗΞ5-ΦΟΑ). Ειδικότερα, ζητούνται διευκρινίσεις ως προς τη διαδικασία δημόσιας διαβούλευσης που προηγήθηκε ή που προβλέπεται και ως προς τα έργα που σχεδιάζονται για το Μονόπετρο και την ευρύτερη περιοχή.
Η απόφαση ΣτΕ 655/2017 υπενθυμίζει τελικά μια θεμελιώδη αρχή: η πολιτιστική κληρονομιά δεν σταματά εκεί που αρχίζει η θάλασσα και δεν περιορίζεται στα εμφανή μνημεία. Περιλαμβάνει και το ιστορικό τοπίο, την αιγιαλίτιδα ζώνη και τα αρχαία λατομεία που συγκροτούν τη συλλογική μνήμη και ταυτότητα του τόπου.
