Το πρωτόκολλο είναι γνωστό ως ένα σύνολο κανόνων που δημιουργούνται για να καθορίσουν, να ρυθμίσουν και να οριοθετήσουν επίσημες πράξεις, τελετές, εκδηλώσεις…
Λόγω της αυξανόμενης πολυπλοκότητας αποφάσεων και λειτουργικών πρακτικών καθορίστηκαν αναπόφευκτα και διαφορετικοί τύποι πρωτοκόλλου για καθεμία από αυτές. Εκτός από τα γνωστά επίσημα, εθιμοτυπικά, διεθνή, διπλωματικά και επιστημονικά πρωτόκολλα που δεν επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό την καθημερινότητά μας, αναδύθηκαν τον τελευταίο καιρό, εμφατικά, τονισμένα με bold γραφή και βαρύτητα, νέα πρωτόκολλα. Πρωτόκολλα επικαιροποιημένα, ανανεωμένα, αναμορφωμένα. Πρωτόκολλα συμπεριφορικά, ιατρικά, υγειονομικά, υπαλληλικά, δημοσιοϋπαλληλικά, νομικά… Πρωτόκολλα που μπλέκονται εκούσια ή ακούσια με την καθημερινότητά μας. Επηρεάζοντας άθελά τους την στάση μας στην αντιμετώπιση διαφόρων καταστάσεων, τη διαχείριση κρίσεων, το σκεπτικό στη λήψη αποφάσεων, την φιλοσοφία της σκέψης και της συμπεριφοράς μας και την απόκρισή μας στα διάφορα κοινωνικά και θεσμικά ερεθίσματα. Καθορίζοντας εν πολλοίς τα «πρέπει και τα μη» στις μεταξύ μας αλληλεπιδράσεις.
Δεν τίθεται φυσικά υπό αμφισβήτηση η χρησιμότητα των πρωτοκόλλων. Είναι άλλωστε οι βοηθητικοί κανόνες που χαράζουν μονοπάτια συμπεριφοράς και αντιμετώπισης καταστάσεων. Είναι οι κανόνες που κατευθύνουν σε συγκεκριμένους κεντρικούς άξονες την εφαρμογή αποφάσεων. Ξεκινώντας από τις προτεινόμενες θεραπευτικές αγωγές π.χ καρκίνου, την επιβολή ποινών και κυρώσεων από διοικήσεις και δικαστικούς, την εφαρμογή Νόμων και φτάνοντας σε κοινωνικές συμπεριφορικές πρακτικές ακόμη και σε πρακτικές εν μέσω κρίσεων (γρίπης, covid …). Αυτό το δαιδαλώδες δίκτυο πρωτοκόλλων κάνει αισθητή την παρουσία του στις ζωές μας τα τελευταία χρόνια. Καθιερώθηκε, παγιώθηκε, έγινε καθεστώς. Έγινε το στήριγμα και το καθοριστικό δεκανίκι όσων ασκούν οποιαδήποτε μορφή εξουσίας.
Αποδείχτηκε η ασφάλεια, η Βίβλος των κρατικών λειτουργών ή όσων πρέπει να πάρουν καίριες αποφάσεις. Έγινε η ασπίδα που τους προστατεύει από τις συνέπειες των αποφάσεών τους. Η πιστή εφαρμογή του, χωρίς παίδεμα, σκέψη ,εμβάθυνση στις εκάστοτε λεπτομέρειες, συνθήκες και ιδιαιτερότητες, κατοχυρώνει τον επιτελικό νου από διοικητικές κακοτοπιές και πειθαρχικές συνέπειες. Μπορεί να θεωρείται μια σχετικά αξιόπιστη πρακτική, δεν είναι όμως και η μοναδική. Και εκεί ξεκινάει η παρανόηση, η διαστρέβλωση της ευθυκρισίας και της δικαιοκρισίας. Η εμμονική, παρωπιδική εφαρμογή της, βαρύνεται με παρενέργειες. To ξεροκέφαλο «by the book», η αυστηρά απαρέγκλιτη τήρηση των οδηγιών, το γράμμα (και όχι η ουσία) του νόμου κυοφορεί αστοχίες.
Η αταλάντευτη τήρηση του εκάστοτε πρωτοκόλλου και η ασάλευτη αποδοχή, επιβολή και επικράτησή του από Υπηρεσίες καθώς και από τους λειτουργούς τους, θολώνει την χρησιμότητά του. Όπως συμβαίνει άλλωστε και σε κάθε υπερβολή. Η ομαδοποίηση των περιπτώσεων (όπως συμβαίνει στα πρωτόκολλα) βοηθάει στην εύρεση κατευθυντήριων γραμμών και λύσεων. Αφαιρεί όμως την εξατομικευμένη κρίση. Γιατί η κάθε περίπτωση έχει τα δικά της ειδικά χαρακτηριστικά που δεν πρέπει να αγνοηθούν στον βωμό μιας εύκολης διασφάλισης των εκάστοτε ιθυνόντων. Είναι βολική η κάλυψη πίσω από πρωτόκολλα. Δίνει άλλοθι και ευκολία σε αποφάσεις και πρακτικές. Δεν θα έπρεπε όμως να είναι αυτά το μοναδικό ζητούμενο, το αποκλειστικό μέλημα.
Καθώς οι ανθρωπιστικές αξίες αδικούνται όταν στριμώχνονται στα πρωτόκολλα. Αποζητούν γενναιότητα, ψυχική αντοχή και όχι αθαρρεσιά και μικροψυχία. Τα ανθρώπινα λάθη δεν είναι άψυχη αριθμητική και οι συνέπειές τους δεν καθορίζονται αποκλειστικά και μόνο από αριθμητικές πράξεις προσθαφαίρεσης. Η εξιδανίκευση του πρωτοκόλλου αφαιρεί παίδεμα, πρωτοβουλίες, ενσυναίσθηση. Η απόλυτη ταύτιση με τη δύσκαμπτη έννοια του πρωτοκόλλου δεν δίνει περιθώρια στην αναζήτηση της ανθρώπινης αλήθειας. Τα πρωτόκολλα είναι το βοήθημα, το λυσάρι μα όχι το Άγιο δισκοπότηρο. Η αταλάντευτη ρότα στην εύρεση λύσεων οδηγεί στην αταλάντευτη αυστηρότητα και στην δουλικότητα στους τύπους. Ενισχύει την άψυχη γραφειοκρατική αντίληψη, περισφίγγει την αντικειμενική θεώρηση, θολώνει, απομειώνει τη δικαιοσύνη.
Ενδεχομένως η προσπάθεια να διορθωθεί η αφασία και το αλαλούμ που κυριαρχούσε στις διοικητικές πρακτικές να οδήγησε στη θεοποίηση του πρωτοκόλλου. Ίσως πάλι να έγινε η προτιμητέα αγάπη από τις διοικήσεις και τους διοικούντες λόγω της ομπρέλας ασφάλειας που προσφέρει. Κερδίσαμε σίγουρα σε τυπικές, γρήγορες, φασόν λύσεις, όμως πολύ πιθανόν να αδρανοποιήσαμε κομμάτια της ανθρώπινης κρίσης μας. Το «Ανθρώπινο» έχει ευοίωνες προοπτικές να ανθίσει όταν αποφεύγει να ταυτιστεί με την μηχανιστική τυπολατρική τακτική ή και με το ανεμοδούρικο, ανεύθυνο, ανέξοδα χαλαρό μονοπάτι.
Και υπάρχουν εκεί έξω λειτουργοί που διευκολύνουν το «Ανθρώπινο» αθόρυβα, χωρίς να αναστατώσουν την ευταξία. Λειτουργοί που δεν επιτρέπουν την μίζερη τυπολατρία να επιβληθεί στο έργο τους ως τη μόνη επιλυσιμότητα της εξίσωσης για μια ήρεμη και ασφαλή πορείας ζωής. Ομολογουμένως δύσκολη εξίσωση, δύσκολη ισορροπία. Αξίζει όμως να επισημανθεί αυτή η στάση ως ένα αποπροσανατολισμένο ιδιοσυγκρασιακό χαρακτηριστικό μας που θαρρεύει για να ξαναβρεί πάλι το ρόλο του. Το ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ στην ΟΥΣΙΑ.
Αθηνά Βολτέα
