Του Δρ. Ευθύμιου Ταρτάρα, Επικεφαλής Γεωεπιστημών και Σύμβουλος Διοίκησης, ΕΔΕΥΕΠ. Οργανωτικός Γραμματέας της Επιτροπής Παρακολούθησης για το έργο αποθήκευσης CO₂ στον Πρίνο
Η Καβάλα και η ευρύτερη περιοχή του Πρίνου γνωρίζουν όσο λίγες περιοχές στην Ελλάδα τι σημαίνει δραστηριότητα στο υπέδαφος και στη θάλασσα. Εδώ και πάνω από πέντε δεκαετίες, ο Πρίνος αποτελεί σημείο αναφοράς για την ενεργειακή ιστορία της χώρας, αλλά και πεδίο ανάπτυξης σημαντικής τεχνογνωσίας για τη γεωλογία, τους ταμιευτήρες και την ασφαλή λειτουργία υπεράκτιων εγκαταστάσεων.
Σήμερα, αυτή η γνώση αποκτά νέα σημασία. Ο Πρίνος, από πεδίο παραγωγής ενέργειας, εξελίσσεται σε υποδομή που μπορεί να συμβάλει στη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και στην απανθρακοποίηση της βιομηχανίας. Για την Καβάλα και την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Η περιοχή διαθέτει ενεργειακή εμπειρία, υφιστάμενες υποδομές και τεχνική γνώση που μπορούν να αξιοποιηθούν στη νέα φάση της ενεργειακής μετάβασης στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Η δέσμευση και γεωλογική αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα, γνωστή διεθνώς ως CCS, είναι μία από τις τεχνολογίες που μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και στην επίτευξη των κλιματικών στόχων. Δεν είναι πανάκεια ούτε υποκαθιστά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την εξοικονόμηση ενέργειας ή την ανάγκη περιορισμού των εκπομπών στην πηγή. Είναι, όμως, ένα χρήσιμο – και κρίσιμο — εργαλείο για τις εκπομπές που δεν μπορούν να αποφευχθούν άμεσα.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για βιομηχανικούς κλάδους όπου η πλήρης απανθρακοποίηση είναι δύσκολη με τα σημερινά μέσα. Σε δραστηριότητες όπως η παραγωγή τσιμέντου, ασβέστη, χημικών προϊόντων και άλλες βιομηχανικές διεργασίες, σημαντικό μέρος των εκπομπών συνδέεται με την ίδια τη διαδικασία παραγωγής, και όχι με την καύση για την παραγωγή ενέργειας. Εκεί, η δέσμευση του CO₂ πριν αυτό εκλυθεί στην ατμόσφαιρα και η αποθήκευσή του σε κατάλληλους γεωλογικούς σχηματισμούς μπορούν να προσφέρουν μια πρακτική λύση, συμβάλλοντας όχι μόνο στην επίτευξη των κλιματικών στόχων, αλλά και στη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής βιομηχανίας.
Ο Πρίνος έχει ήδη αδειοδοτηθεί ως χώρος γεωλογικής αποθήκευσης CO₂. Η επιλογή του δεν είναι τυχαία. Πρόκειται για έναν γνωστό και εκτενώς μελετημένο γεωλογικό σχηματισμό, με πολύ καλή κατανόηση του υπεδάφους που προκύπτει από δεκάδες γεωτρήσεις, τρισδιάστατες σεισμικές έρευνες και πολλές γεωλογικές μελέτες σε μια περίοδο άνω των πέντε δεκαετιών. Έχει μελετηθεί, παρακολουθηθεί και λειτουργήσει επί μακρόν, προσφέροντας πολύτιμα δεδομένα για τη γεωλογία της περιοχής, τη συμπεριφορά του ταμιευτήρα, και τις επικρατούσες συνθήκες στο υπέδαφος (πιέσεις, θερμοκρασίες, κλπ.).
Στη γεωλογική αποθήκευση, η ασφάλεια δεν στηρίζεται σε μία μόνο παράμετρο. Βασίζεται σε έναν συνδυασμό γεωλογικών χαρακτηριστικών, φυσικών μηχανισμών παγίδευσης και τεχνικών δικλίδων ασφαλείας. Τα αδιαπέρατα πετρώματα που λειτουργούν ως φυσικό κάλυμμα, οι ιδιότητες και η συμπεριφορά του ταμιευτήρα, τα μοντέλα πίεσης, η κατάσταση των γεωτρήσεων και η δυνατότητα συστηματικού ελέγχου συγκροτούν ένα συνολικό πλαίσιο ασφαλούς λειτουργίας.
Αυτό είναι κρίσιμο να γίνει κατανοητό. Ένα έργο γεωλογικής αποθήκευσης CO₂ δεν αξιολογείται μόνο ως προς το αν υπάρχει διαθέσιμος χώρος αποθήκευσης. Αξιολογείται ως προς το αν ο σχηματισμός μπορεί να συγκρατήσει το CO₂ με ασφάλεια, πώς θα συμπεριφερθεί ο ταμιευτήρας στον χρόνο, πώς θα ελέγχονται οι πιέσεις και με ποιον τρόπο θα παρακολουθείται η εγκατάσταση σε κάθε στάδιο της λειτουργίας της.
Σε αυτή τη διαδικασία, η ΕΔΕΥΕΠ λειτουργεί ως αρμόδια ρυθμιστική αρχή. Δεν υλοποιεί το έργο. Είναι υπεύθυνη για την αδειοδότηση και την εποπτεία της γεωλογικής αποθήκευσης CO₂ στην Ελλάδα, αξιολογώντας τις μελέτες, θέτοντας όρους, παρακολουθώντας τη συμμόρφωση του διαχειριστή του έργου και ελέγχοντας την τήρηση των απαιτήσεων της ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας.
Ο ρόλος αυτός δεν περιορίζεται στην αδειοδότηση του Πρίνου. Η ΕΔΕΥΕΠ συμμετέχει ενεργά σε ευρωπαϊκούς θεσμούς και διεθνή fora για το CCS, εκπροσωπώντας τη χώρα, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού πλαισίου και αξιοποιώντας τη διεθνή εμπειρία για την ανάπτυξη του κλάδου στην Ελλάδα.
Η άδεια αποθήκευσης για τον Πρίνο εκδόθηκε έπειτα από μακρά τεχνική και κανονιστική αξιολόγηση, δημόσια διαβούλευση και εξέταση των στοιχείων στο πλαίσιο του εθνικού και ευρωπαϊκού θεσμικού πλαισίου. Προηγήθηκε η περιβαλλοντική αδειοδότηση από τη Διεύθυνση Περιβαλλοντικής Αδειοδότησης του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, με την έκδοση των σχετικών περιβαλλοντικών όρων. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε από την ΕΔΕΥΕΠ η ειδική τεχνική αξιολόγηση για τη γεωλογική αποθήκευση, με αντικείμενο τη στεγανότητα του σχηματισμού, την ασφάλεια των υφιστάμενων γεωτρήσεων, την χωρητικότητα και τη συμπεριφορά του ταμιευτήρα, τα ρήγματα, τις πιέσεις, τον μέγιστο επιτρεπόμενο ρυθμό εισπίεσης από τις νέες γεωτρήσεις και τον τρόπο παρακολούθησης του έργου.
Με άλλα λόγια, η αδειοδότηση δεν είναι ένα τυπικό διοικητικό βήμα. Είναι η διαδικασία μέσα από την οποία η επιστημονική γνώση, οι τεχνικές μελέτες και οι απαιτήσεις της νομοθεσίας μετατρέπονται σε συγκεκριμένους όρους λειτουργίας. Στην πράξη, αυτό αποτυπώνεται σε σχέδιο αποθήκευσης, σχέδιο διαχείρισης κινδύνου, πρόγραμμα παρακολούθησης και σχέδιο διορθωτικών μέτρων. Περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, έλεγχο της συμπεριφοράς του ταμιευτήρα, παρακολούθηση των πιέσεων, έλεγχο των γεωτρήσεων, αξιολόγηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και σεισμολογική παρακολούθηση πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την περίοδο εισπίεσης.
Η διαδικασία αυτή δεν περιορίστηκε σε εθνικό επίπεδο. Το σχέδιο άδειας αποθήκευσης διαβιβάστηκε στη DG CLIMA της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπως προβλέπεται από το ευρωπαϊκό πλαίσιο για τη γεωλογική αποθήκευση CO₂. Η DG CLIMA, ως αρμόδια υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κλιματική πολιτική, εφαρμόζει ένα από τα αυστηρότερα κανονιστικά πλαίσια διεθνώς για τέτοιου είδους έργα. Η ιδιαίτερα θετική γνώμη της, έπειτα από αναλυτική εξέταση του φακέλου και ανταλλαγή τεχνικών παρατηρήσεων, αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα στην αδειοδοτική διαδικασία και επιβεβαίωσε ότι το έργο αξιολογήθηκε με βάση τις απαιτήσεις του ευρωπαϊκού περιβαλλοντικού και κανονιστικού πλαισίου.
Παράλληλα, με πρωτοβουλία της ΕΔΕΥΕΠ έχει συσταθεί Επιτροπή Παρακολούθησης του έργου αποθήκευσης CO₂ στον Πρίνο, με τη συμμετοχή επιστημόνων εγνωσμένου κύρους, καθώς και εκπροσώπων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η Επιτροπή δεν υποκαθιστά τις αρμόδιες αρχές ούτε τις προβλεπόμενες διαδικασίες αδειοδότησης και εποπτείας. Λειτουργεί συμπληρωματικά, ως ένας πρόσθετος δίαυλος επιστημονικής γνώσης και σύνδεσης με την περιοχή.
Είναι εύλογο ένα τέτοιο έργο να δημιουργεί ερωτήματα. Όταν μιλάμε για υπέδαφος, θάλασσα, περιβάλλον, δημόσια υγεία, αλιεία και τουρισμό, οι πολίτες και οι φορείς της περιοχής έχουν κάθε λόγο να ζητούν σαφείς απαντήσεις. Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται. Χτίζεται μέσα από στοιχεία, συνέπεια και καθαρή ενημέρωση.
Για τον λόγο αυτό, η ενημέρωση της κοινωνίας είναι εξίσου σημαντική με την τεχνική επάρκεια. Έχουν ήδη πραγματοποιηθεί συναντήσεις και θεσμικές ενημερώσεις με φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης, συμμετοχές σε συνεδριάσεις δημοτικών και περιφερειακών οργάνων, παρουσία σε τοπικά μέσα ενημέρωσης και στοχευμένες δράσεις ενημέρωσης προς τους πολίτες. Σε ένα έργο αυτής της σημασίας, η ενημέρωση δεν μπορεί να είναι εφάπαξ. Οφείλει να συνεχίζεται, να γίνεται με απλή γλώσσα και να απαντά στα πραγματικά ερωτήματα της τοπικής κοινωνίας.
Για την Καβάλα, το θέμα έχει αυτονόητη σημασία. Αφορά μια περιοχή με ιστορία στην ενέργεια, με ευαισθησία για το θαλάσσιο περιβάλλον και με ενδιαφέρον για την ασφάλεια, την οικονομία και την προοπτική της. Συνδέεται επίσης με τη διατήρηση κρίσιμης τοπικής τεχνογνωσίας, την αξιοποίηση υφιστάμενων υποδομών και τη δυνατότητα η περιοχή να παραμείνει ενεργό κέντρο ενεργειακής δραστηριότητας σε μια περίοδο μετάβασης.
Ακριβώς γι’ αυτό η συζήτηση πρέπει να γίνεται με σοβαρότητα και νηφαλιότητα. Ούτε με εφησυχασμό, ούτε με φόβο, αλλά με στοιχεία, ψυχραιμία και θεσμική ευθύνη. Η υπεύθυνη ενημέρωση δεν σημαίνει απουσία ερωτημάτων ούτε άκριτη αποδοχή κάθε τεχνολογικής επιλογής. Σημαίνει, όμως, ότι τα ερωτήματα τίθενται πάνω σε πραγματικά δεδομένα, οι απαντήσεις αξιολογούνται με βάση την επιστημονική γνώση και ο δημόσιος διάλογος δεν εγκλωβίζεται σε υπερβολές, σενάρια καταστροφής ή απλουστευτικές βεβαιότητες.
Η αδειοδότηση του Πρίνου αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για τη δημιουργία μιας νέας υποδομής απανθρακοποίησης στη χώρα. Από εδώ και πέρα, κρίσιμο είναι κάθε στάδιο του έργου να εξηγείται, να αξιολογείται και να υλοποιείται με τρόπο καθαρό, κατανοητό και υπεύθυνο. Μόνο έτσι μπορεί η τοπική κοινωνία να έχει πλήρη εικόνα. Όχι μέσα από φόβο ή συνθήματα, αλλά μέσα από γνώση, στοιχεία και καθαρές απαντήσεις.
