Αν κανείς διασχίσει τον πεζόδρομο που οδηγεί από την οδό Ελευθερίου Βενιζέλου στον ιερό ναό του Αγίου Ιωάννη Καβάλας, θα αισθανθεί ότι έρχεται σε άμεση επαφή με το απώτερο παρελθόν της πόλης. Το αίσθημα αυτό δεν είναι τυχαίο, μιας και η συνοικία του Αγίου Ιωάννη, όπως είναι γνωστό, αποτέλεσε τον πρώτο προορισμό της ελληνικής κοινότητας Καβάλας τον 19ο αιώνα και την “απελευθέρωση” της από τα ασφυκτικά τείχη της Παναγιάς. Λίγο όμως είναι γνωστό σε εμάς τους Καβαλιώτες, ότι στον περίβολο του Αγίου Ιωάννη διασώζεται μέχρι και σήμερα το παλαιότερο μνημείο του κυρίως ιστού της πόλης μας:
Με μια πιο προσεκτική ματιά λοιπόν ο περιηγητής θα διαπιστώσει ότι απέναντι ακριβώς από την είσοδο του ιερού ναού υπάρχει μία ταφική στήλη, κατασκευασμένη από λευκό μάρμαρο, στην κορυφή της οποίας έχει τοποθετηθεί περίτεχνο ανθέμιο και η οποία επί του σώματος της φέρει ανάγλυφο σταυρό και λύχνο, ενώ υπάρχουν χαραγμένες απάνω της οι παρακάτω αναγραφές:
“ΤΗΙ ΟΡΘΟΔΟΞΩ ΕΛΛΗΝΙΚΗΙ ΚΟΙΝΟΤΗΤΙ
ΚΑΒΑΛΛΑΣ
ΕΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΙΝ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Ν. ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ
ΑΠΟΘΑΝΟΝΤΟΣ ΕΝ ΒΟΥΚΙΟΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ
ΤΗΙ 7 ΜΑΪΟΥ 1895
ΑΝΑΠΑΥΘΕΝΤΟΣ ΕΝΤΑΥΘΑ
Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΑΥΤΟΥ ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΥΣ[Α]”
Το ποιός όμως ήταν ο Αλέξανδρος Ν. Μαυροκορδάτος και ποία ήταν η σχέση του με την Καβάλα, δυστυχώς δεν μπορούμε να διαπιστώσουμε επί τη βάσει γραπτών πηγών της πόλης μας λόγω της καταστροφής των σχετικών αρχείων. Ευτυχώς όμως η εφημερίδα Νεολόγος Κωνσταντινουπόλεως διασώζεται και περιέχει στα τεύχη του Μαΐου του έτους 1895 λεπτομερέστατες πληροφορίες για τη ζωή, το θάνατο και τη σχέση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου με την πόλη της Καβάλας, όπου και τάφηκε.
Ο Αλέξανδρος Ν. Μαυροκορδάτος γεννήθηκε την 22α/04/1862 και ήταν εγγονός του γνωστού Φαναριώτη πολιτικού. Σπούδασε στο εξωτερικό νομικά, εν συνεχεία κατετάγη ως αξιωματικός στον στρατό και τελικά ανέλαβε ως εργολάβος τη διάνοιξη της σιδηροδρομικής γραμμής, η οποία στη συνέχεια θα συνέδεε τη Δράμα με τα όρια των νομών Καβάλας και Ξάνθης.
Στη Βούκια, δηλαδή στο Παρανέστι Δράμας, όπου υφίσταται μέχρι και σήμερα οικισμός που φέρει το επώνυμο του, αρρώστησε ξαφνικά από ίκτερο και μέσα σε τρεις ημέρες, παρά ότι ήταν μόλις 33 ετών, πέθανε στις 07/05/1895. Η οικογένεια του πατέρα του και πρέσβη της Ελλάδας τότε στην Κωνσταντινούπολη, Νικόλαου Μαυροκορδάτου, εξέφρασε αρχικά την επιθυμία να ταφεί ο νέος στη Νικήσιανη Καβάλας, πλην όμως δεν υπήρχαν τότε εκεί τα μέσα για τη συντήρηση του σώματος μέχρις ότου καταφθάσουν οι συγγενείς του για την τέλεση της νεκρώσιμης ακολουθίας.
Τελικά, η οικογένεια του επέλεξε να ταφεί ο νέος στην Καβάλα στον περίβολο του Αγίου Ιωάννη την 09/05/1985. Ο Νεολόγος αναφέρει ότι τα καταστήματα παρέμειναν κλειστά την ημέρα εκείνη, το ίδιο και τα περισσότερα καπνεργοστάσια (γεγονός σπάνιο για την καπνοπαραγωγό Καβάλα). Το πλήθος που ακολούθησε τη νεκρώσιμη ακολουθία από το Ελληνικό Προξενείο Καβάλας μέχρι τον Άγιο Ιωάννη έφτανε τις 12.000 άτομα, ενώ σε αυτό συμμετείχαν, εκτός των Ελλήνων, ισραηλίτες υπό τον ραβίνο Καβάλας Αβράμ και Μωαμεθάνοι υπό την παρουσία του τότε δημάρχου Καβάλας Ρασήδ Βέη. Αντιπροσώπους στην τελετή έστειλαν τα τότε υφιστάμενα στην πόλη προξενεία της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Ιταλίας και της Ισπανίας (ο πρόξενος της Γερμανίας ήταν εκτός πόλεως). Λόγο εκφώνησε ο φίλος του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και επίτροπος της σιδηροδρομικής γραμμής Ρεσάτ Βέης, ενώ απήγγειλε στίχους ο ποιητής Κωνσταντινίδης. Ο πατέρας του νέου, βλέποντας τέτοιες εκδηλώσεις αγάπης από τους Καβαλλιείς[sic] δικαιολόγησε δημόσια την απόφαση του για ταφή του υίου του στην πόλη αναφέροντας χαρακτηριστικά:
Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός, φρονώ, ότι ο πρόξενος τότε της Ελλάδας στην Καβάλα κ. Γιαννόπουλος, διαβλέποντας ότι ο χαμός του Α. Μαυροκορδάτου κατάφερε να ενώσει την Ελληνική, την Ισραηλιτική και τη Μωαμεθανική κοινότητα Καβαλάς υπό την παρουσία των προξένων των ξένων δυνάμεων και την παρουσία 12.000 Καβαλιωτών, κατάφερε να αναδείξει τον ελληνικό χαρακτήρα της πόλης μας αναφέροντας -χαρακτηριστικά- τα εξής:
Τέλος, οφείλω να αναφέρω και λίγα λόγια για τους δημιουργούς του μνημείου. Η ταφική μαρμάρινη στήλη αποτελεί δημιουργία των σημαντικότατων μαρμαρογλυπτών αδελφών Κοτζαμάνη από την Άνδρο. Το μνημείο τοποθετήθηκε -σύμφωνα με αναγραφή που υφίσταται στη βάση του- το έτος 1904 και αποτελεί το παλαιότερο μνημείο εντός του αστικού ιστού της πόλης (διατηρώ μία μικρή επιφύλαξη για ταφικά μνημεία των νεκροταφείων). Οι αδελφοί Ιωάννης και Αριστείδης Κοτζαμάνης υπήρξαν διακεκριμένοι (χρυσό βραβείο στη διεθνή έκθεση του 1903) ιδιοκτήτες του περίφημου μαρμαρογλυφείου της πρωτεύουσας “Η Εργάνη Αθήνα” και προμηθευτές μαρμάρου και μαρμάρινων γλυπτών της βασιλικής αυλής.
Προσωπικά δεν με συγκινεί καθόλου η “ευγενής” καταγωγή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου (χαρακτηρίζεται ως πριγκιπόπουλο από τον Νεολόγο). Με συγκινεί όμως και μπορώ να αντιληφθώ γιατί οι συμπολίτες μας διαφύλαξαν ως κόρη οφθαλμού και ανέπαφο το μνημείο του κατά τη διάρκεια των επανειλημμένων κατοχών της πόλης μας από ξένους. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος άθελα με τον θάνατό του κατέδειξε ότι το κέντρο της πόλης πλέον ετίθετο μακριά από το Κάστρο και τις Καμάρες· στην χριστιανική συνοικία του Αγίου Ιωάννη.
Σεραφείμ Σίγμα
