Η ψυχολογική προετοιμασία ξεκινά νωρίς και η επιτυχία δεν ορίζεται από ένα αποτέλεσμα.
Οι Πανελλήνιες Εξετάσεις αποτελούν για πολλούς εφήβους την πρώτη μεγάλη, δημόσια δοκιμασία της ζωής τους. Σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα όπου οι εξετάσεις λειτουργούν ως βασικός μηχανισμός πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, το άγχος συχνά κορυφώνεται τη χρονιά της Γ΄ Λυκείου. Ωστόσο, η διαχείριση αυτού του άγχους δεν μπορεί – και δεν πρέπει – να ξεκινά την τελευταία στιγμή.
Το άγχος των εξετάσεων δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Σε μέτρια επίπεδα λειτουργεί κινητοποιητικά, ενισχύει τη συγκέντρωση και αυξάνει την αποδοτικότητα. Όταν όμως γίνεται υπερβολικό, μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο, τη μνήμη, τη συναισθηματική ισορροπία και τελικά την ίδια την απόδοση. Η ικανότητα διαχείρισης του άγχους είναι μια δεξιότητα ζωής που καλλιεργείται σταδιακά από τις πρώτες τάξεις του Λυκείου — ακόμη και νωρίτερα — μέσα από την εξοικείωση με την αξιολόγηση, τον ρεαλιστικό προγραμματισμό, την ενίσχυση της αυτονομίας και την ανάπτυξη αυτογνωσίας. Όταν η προετοιμασία περιορίζεται μόνο στη συσσώρευση γνώσεων και δεν συνοδεύεται από ψυχοσυναισθηματική ενδυνάμωση, τότε το άγχος συσσωρεύεται και εκδηλώνεται έντονα τη χρονιά των εξετάσεων.
Οι γονείς βιώνουν συχνά τις Πανελλήνιες ως δική τους δοκιμασία. Αγωνιούν, φοβούνται, επενδύουν συναισθηματικά. Όμως ο έφηβος δεν χρειάζεται έναν επιπλέον «εξεταστή» στο σπίτι· χρειάζεται ένα σταθερό και ασφαλές πλαίσιο. Η υποστήριξη είναι ουσιαστική όταν είναι διακριτική και όχι ελεγκτική, σταθερή και όχι αποσπασματική, ενθαρρυντική χωρίς να επιβαρύνεται από προσωπικές προσδοκίες. Όταν οι γονεϊκές ανησυχίες και τα άγχη μεταφέρονται άκριτα στο παιδί, το βάρος γίνεται δυσβάσταχτο. Ο έφηβος δεν φοβάται μόνο την αποτυχία· φοβάται μήπως απογοητεύσει. Η φράση «Είμαστε δίπλα σου, όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα» λειτουργεί πολλές φορές πιο ενισχυτικά από οποιαδήποτε συμβουλή.
Σε περιόδους έντονης πίεσης, η σκέψη γίνεται απόλυτη: «ή πετυχαίνω ή καταστρέφομαι». Αυτή η οπτική αυξάνει το άγχος και περιορίζει την ικανότητα του νέου να δει τις πραγματικές του επιλογές. Η ύπαρξη εναλλακτικών διαδρομών — είτε πρόκειται για διαφορετικά επιστημονικά πεδία, είτε για επανεξέταση, είτε για άλλες μορφές σπουδών και επαγγελματικής κατάρτισης — λειτουργεί προστατευτικά, γιατί αποκαθιστά την αίσθηση προοπτικής και ελέγχου. Η ζωή δεν είναι μία και μοναδική πόρτα που αν κλείσει τελειώνουν όλα· είναι ένας δρόμος με πολλές πιθανές κατευθύνσεις.
Παράλληλα, είναι σημαντικό οι υποψήφιοι να διατηρούν βασικές ρουτίνες φροντίδας ακόμη και μέσα στην πιο απαιτητική περίοδο. Ο επαρκής ύπνος, τα σταθερά διαλείμματα, η ήπια σωματική άσκηση και ο περιορισμός της συνεχούς σύγκρισης με άλλους μαθητές συμβάλλουν ουσιαστικά στη ρύθμιση του στρες. Η απόδοση δεν αυξάνεται με την εξάντληση αλλά με τη σταθερότητα. Εξίσου σημαντικό είναι να ενθαρρύνουμε τους εφήβους να ορίζουν την αξία τους πέρα από την επίδοση. Όταν η αυτοεκτίμηση ταυτίζεται αποκλειστικά με τους βαθμούς, κάθε δυσκολία βιώνεται ως προσωπική αποτυχία. Όταν όμως αναγνωρίζεται η προσπάθεια, η συνέπεια και η προσωπική εξέλιξη, τότε οι εξετάσεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο και πιο υγιές πλαίσιο ζωής.
Οι Πανελλήνιες είναι μια σημαντική στιγμή, αλλά δεν αποτελούν την τελική ετυμηγορία για το ποιος είναι ένας νέος άνθρωπος και τι μπορεί να καταφέρει. Η επιτυχία σε μια εξέταση δεν εγγυάται ευτυχία, όπως και η μη επιτυχία δεν σημαίνει αποτυχία ζωής. Η πορεία κάθε ανθρώπου διαμορφώνεται μέσα από επιλογές, προσπάθεια, αναθεωρήσεις και νέες ευκαιρίες.
Το άγχος δεν είναι εχθρός που πρέπει να εξαφανιστεί. Είναι ένα συναίσθημα που μπορούμε να μάθουμε να αναγνωρίζουμε, να ρυθμίζουμε και να αξιοποιούμε. Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μάθημα αυτής της περιόδου: η αξία ενός ανθρώπου δεν μετριέται σε μόρια.
Λιάνα Δουτσίνη
Κοινωνική Λειτουργός
Εκπ. Σύμβουλος Ζεύγους και Οικογένειας
