Η παρούσα μελέτη δεν γράφεται με διάθεση μένους εις βάρος της γειτονικής Βουλγαρίας, ίσα-ίσα. Οι γείτονες Βούλγαροι είναι εταίροι μας πλέον στην Ευρωπαϊκή οικογένεια και παραθεριστές στην πόλη μας κάθε χρόνο. Τα κίνητρα της μελέτης είναι να αποτυπωθούν αλήθειες, ακόμη και αν δεν αρέσουν, είτε σε εμάς στους Έλληνες και Καβαλιώτες, είτε στους γείτονες Βούλγαρους.
Για να αποδείξω λοιπόν ότι το κίνητρο μου είναι αμιγώς κίνητρο έρευνας και αποκάλυψης της αλήθειας, θα ξεκινήσω από τα καθ’ ημάς. Όπως έγραψα σε προηγούμενη μελέτη μου (βλ. Σανσαρίδης Σ., Ο Άγνωστος Στρατιώτης της πλατείας Κονσουλίδη εις Πρωινή, 13.10.2025 σελ. 15), το γλυπτό “Άγνωστος Στρατιώτης”, δημιούργημα του διάσημου γλύπτη Γρηγορίου Ζευγώλη, τοποθετήθηκε στην κεντρική πλατεία της Καβάλας (τότε ακόμη πλατεία Φουάτ) στα μέσα του Ιουνίου του έτους 1940 από τη δημαρχία Μπαλάνου. Να μη λησμονούμε βεβαία ότι εν έτει 1940 η Καβάλα, όπως και όλη υπόλοιπη Ελλάδα, τελούσε υπό δικτατορία· τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, που είχε καταλύσει το Κράτος και είχε εισαγάγει εθνικιστικά στοιχεία στην καθημερινή ζωή του Ελληνικού Λαού.
Η φωτογραφία που ακολουθεί αποτελεί περίτρανη απόδειξη περί των όσων αναφέρω. Στην τελετή αποκαλυπτηρίων του Άγνωστου Στρατιώτη, που πλέον έχει τοποθετηθεί στην πλατεία Κονσουλίδη, παρίστατο όλη η πολιτική, θρησκευτική και στρατιωτική ηγεσία της πόλης. Συμμετείχε πλήθος χιλιάδων απλών πολιτών και η νεολαία της Καβάλας (αντιπαρ. Πέγιου Ε, Βόλτα στην Καβάλα του χθες, Δήμος Καβάλας – Δημωφέλεια, 2013, 2η έκδοση, σελ. 132, όπου η ίδια φωτογραφία με λανθασμένη ημερομηνία και παραπομπή στο έτος 1938). Η δε νεολαία, όπως επίτασσε το καθεστώς, οργανωμένη στην Ε.Ο.Ν. πρωτοστατούσε στις εκδηλώσεις (ιδ. Ταχυδρόμος, 27.06.1941, σελ. 1, όπου και αναλυτική περιγραφή της τελετής). Αν εξετάσει κανείς προσεκτικά τη φωτογραφία θα παρατηρήσει ότι η πλειοψηφία των παρισταμένων στην τελετή, είτε είναι ένστολοι, είτε νεολαίοι της Ε.Ο.Ν., είτε απλοί άνθρωποι, χαιρετάνε φασιστικά προς τον ανδριάντα του Αγνώστου Στρατιώτη, αγνοώντας -κατά τραγική ειρωνεία- ότι ο φασισμός που εκείνην την ώρα χαιρετούσαν, θα τους δάγκωνε σε λίγους μήνες, αφού το αυγό του φιδιού είχε ήδη εκκολαφθεί και είχε αρχίσει να πατάσσει την Ευρώπη.
Αφού λοιπόν ξεκαθάρισα το πως η ιστορία εκδικείται όσους την ξεχνάνε (μη λησμονούμε τους επαναπατρισθέντες εκ Μικράς Ασίας που είχαν καταφθάσει μόλις 18 έτη πριν το 1940) και όσους την προκαλούν, ας εξετάσουμε τώρα τη συνέχεια της ιστορίας της Καβάλας κατά τη νέα Βουλγαρική Κατοχή της πόλη μας στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τον Μάρτιο του έτους 1941 η Βουλγαρία προσχωρεί στις δυνάμεις του άξονα Βερολίνου-Ρώμης με κύριο μέλημά της την έξοδο στη “Λευκή Θάλασσα”, δηλαδή στο Αιγαίο. Ύστερα λοιπόν από τη συμμαχία με την φασιστική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία, η γείτονα Βουλγαρία πέτυχε πρόσκαιρα αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει καθ’ όλη τη διάρκεια (τουλάχιστον) του 19ου και 20ου (ιδ.Ζωηρού Ο., Αιμοσταγείς σελίδες της συγχρόνου Μακεδονικής Ιστορίας : Μετ΄ εικόνων, Καβάλα, 1906, passim) και προσεταιρίσθηκε την Καβάλα τον Μάιο του έτους 1941.
Στην παρούσα μελέτη δεν θα ασχοληθώ περισσότερο με τα όσα δεινά επέφερε η νέα βουλγαρική κατοχή στην πόλη της Καβάλας για δύο λόγους. Πρώτον, διότι τα δεινά των κατακτητών είναι λίγο-πολύ κτήμα κάθε Καβαλιώτικης οικογένειας από προφορικές διηγήσεις συγγενών της (βλ. Σανσαρίδης Σ., ό.π.). Δεύτερον, διότι κινδυνεύω να παρασυρθώ και πέραν της έρευνας να αποτυπώσω συναισθήματα παρά γεγονότα.
Μετά την είσοδο λοιπόν των κατακτητών ο Άγνωστος Στρατιώτης του Γρηγορίου Ζευγώλη στην πλατεία Φουάτ καθαιρείται (ιδ. Πρωινή, 21.04.1955, όπου μαρτυρία Θεοδώρου Κ.), γεγονός που είναι λίγο-πολύ γνωστό. Αυτό όμως που δεν είναι γνωστό και αναφέρεται για πρώτη φορά, είναι ότι στην Καβάλα εκείνη την περίοδο τυπώνεται βουλγάρικη εφημερίδα με τίτλο “БЕЛОМОРИЕ” (Αιγαιίς). Το προαναφερόμενο έντυπο με άκρως προπαγανδιστικό, αφελληνιστικό και φιλοναζιστικό χαρακτήρα εκδίδεται στην πόλη μας (σχεδόν) εβδομαδιαίως με τιράζ 1.000 αντίτυπα και τα γραφεία της εφημερίδας να στεγάζονται στην τότε οδό Τσάρου Βόρις Γ’ 107 (πιθανόν επί της οδού Ομονοίας ή της οδού Κύπρου) σε 21 τεύχη από την 24η/09/1941 έως και την 08η/07/1942 (ιδ. Φωτογραφία 2 & Иванчев, Димитър. Български периодичен печат, 1844 – 1944: анотиран библиографски указател. Т. 1. София, Наука и изкуство, 196, σελ. 83), οπότε και η έκδοση σταμάτησε στη δυσπρόσιτη, πλην όμως τόσο επιθυμητή, για τους κατακτητές Καβάλα (ιδ. Φωτογραφία 3 εις БЕЛОМОРИЕ, 01.06.1942, σελ. 1).
Έτσι λοιπόν από τα έντυπα που κυκλοφόρησαν από την εφημερίδα “Αιγαιίς” στις 24.09.1941 (φυλ. 1, τεύχος 1), 01.10.1941 (φυλ. 2, τεύχος 2), 15.10.1941 (φυλ. 3, τεύχος 3), 27.10.1941 (φυλ. 4, τεύχος 4), 07.11.1941 (φυλ. 5, τεύχος 5), 21.11.1941 (φυλ. 6, τεύχος 6), 17.12.1941 (φυλ. 7, τεύχος 7-8), 26.12.1941 (φυλ. 8, τεύχος 8-9), 07.03.1942 (φυλ. 9, τεύχος 10), 16.03.1942 (φυλ. 12, τεύχος 12), 21.03.1942 (φυλ. 13, τεύχος 13), 02.04.1942 (φυλ. 14, τεύχος 14), 28.04.1942 (φυλ. 15, τεύχος 15), 13.05.1942 (φυλ. 16, τεύχος 16), 20.05.1942 (φυλ. 17, τεύχος 18), 01.06.1942 (φυλ. 19, τεύχος 19), 14.06.1942 (φυλ. 20 τεύχος 20) και 08.07.1942 (φυλ. 21, τεύχος 21) και τηρούνται στη δημόσια βιβλιοθήκη “Ivan Vazov” της Φιλιππούπολης (Plovdiv) δύναται να εξάγει κανείς αρκετές χρήσιμες ιστορικές πληροφορίες για αυτήν τη νέα περίοδο κατοχής της πόλης μας από τους Βούλγαρους. Όπως επί παραδείγματι ποίοι Καβαλιώτες εμήδισαν, στέλνοντας ευχαριστίες και ευχές στη βουλγάρικη γλώσσα και μάλιστα με ονοματεπώνυμοκατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων του 1941 (πρβλ. ενδεικτικά БЕЛОМОРИЕ, 26.12.1941, φυλ. 8, τεύχος 8-9, σελ. 2, όπου κατάλογος ονομάτων και επωνύμων Ελλήνων με ευχές, ευχαριστίες και επαγγέλματα στη βουλγάρικη γλώσσα).
Ευτυχώς, η συντριπτική πλειοψηφία των συμπολιτών μας δεν βουλγαρογράφθηκε[sic] και δεν συμμετείχε στις δημόσιες εκδηλώσεις των κατακτητών. Η προαναφερόμενη δήλωση αποδεικνύεται, αν ληφθεί υπόψιν η φωτογραφία που παρατίθεται παρακάτω (βλ. Φωτογραφία 4), όπου αποτυπώνεται μια από της σημαντικότερες εκδηλώσεις των αρχών των κατακτητών στην Καβάλα κατά τη διάρκεια της νέας βουλγάρικης κατοχής της πόλης στον Β’ Π.Π.
Στη φωτογραφία αποτυπώνεται ξεκάθαρα το πρόσφατα “ορφανό” βάθρο του Αγνώστου Στρατιώτη, το επιμελητήριο ως “κτήριο βουλγαρικής διοικήσεως”, τμήματα στρατού και λιγοστός απλός κόσμος να βρίσκεται στη ανατολική πλευρά της κεντρικής πλατείας Καβάλας σε δημόσια εκδήλωση που τελέστηκε από τους κατακτητές, παρουσία λόχου Γερμανών προς απόδοση τιμών στους πεσόντες στρατιώτες τους (ιδ. БЕЛОМОРИЕ, 27.10.1941, σελ. 1). Από την προαναφερόμενη φωτογραφία, αν την αντιπαραθέσει κανείς με τη φωτογραφία υπ’ αριθμ. 1 του παρόντος, η οποία αποτυπώνει μία εθνικιστική μεν, πλην όμως ελληνική εκδήλωση, προκύπτει με τρόπο πρόδηλο η μειωμένη συμμετοχή των πολιτών της Καβάλας στις εκδηλώσεις των κατακτητών. Τα λιγοστά άτομα που φαίνονται προφανώς αποτελούν εποίκους, οι οποίοι στο μεταξύ είχαν εγκατασταθεί στην πόλη (ενδ. БЕЛОМОРИЕ, 15.10.1941, σελ. 2, όπου επί παραδείγματι αναφορά σε δικηγόρο που αναφέρεται ως πρώην δικηγόρος Σόφιας και νυν Καβάλας) ή μηδίσαντες.
Εν τέλει η Καβάλα δεν παραιτήθηκε και απελευθερώθηκε μία Τετάρτη στις 13 Σεπτεμβρίου του έτους 1944 με την είσοδο στην πόλη του 26ου συντάγματος του ΕΛΑΣ (πρβλ. Σισμανίδης Φ., Ριζοσπάστης, 19.09.1997). Παρ’ όλες τις αντιξοότητες και την πείνα, η οποία είναι έκδηλη από την αποδελτίωση των άρθρων της εφημερίδας “Αιγαιίς” (ιδ. БЕЛОМОРИЕ, 27.10.1941, σελ. 1, όπου αναφορά σε εξοντωτικές ποινές για το αδίκημα της επαιτείας) η Καβάλα έγινε πάλι Ελληνική, οι δωσίλογοι (ή τέλος πάντων κάποιοι εξ αυτών) δικάστηκαν (ιδ. Λυκουρίνος Κ., Ο δωσιλογισμός στη βουλγαροκρατούμενη Ανατολική Μακεδονία. Δίκες στο Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Καβάλας (1945-1956) εις Ιάκωβος Μιχαηλίδης – Ηλίας Νικολακόπουλος – Χάγκεν Φλάισερ (επιμ.), “Εχθρός” εντός τειχών. Όψεις του Δωσιλογισμού στην Ελλάδα της Κατοχής, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2006, σελ. 337-363) και εν έτει 2025 η Καβάλα έχει καταστεί και πάλι πόλος έλξης για τους Βούλγαρους (ιδ. Φωτογραφία 5 εις БЕЛОМОРИЕ, 17.12.1941, σελ. 1). Υπό διαφορετικές συνθήκες και υπό διαφορετικές προϋποθέσεις σήμερα. Με ειρηνικό τρόπο και για καλό θεωρώ, αφού οι επιδράσεις στην τοπική οικονομία φαίνεται να είναι ευεργετικές προς το παρόν. Στο χέρι μας ως Καβαλιώτες είναι να διατηρήσουν το θετικό τους πρόσημο, δίνοντας βάση σε μία συνύπαρξη των λαών (έστω κατά τους θερινούς μήνες) υπό την ανοχή της διαφορετικής πολιτισμικής και εθνικής ταυτότητας του κάθε λαού, διατηρώντας όμως πάντα ως δεδομένο ότι ο χαρακτήρας της πόλης μας ήταν, είναι και θα παραμείνει [σ.σ: ευχή του συντάκτη] ελληνικός.
Δεν θα μπορούσα να κλείσω την παρούσα μελέτη, αν δεν ευχαριστούσα δημόσια τη βιβλιοθήκη “Ivan Vazov” της Φιλιππούπολης (Plovdiv), η οποία μου διέθεσε τις πηγές για τη διεξαγωγή της παρούσας σύντομης μελέτης, δίχως να μου αποκλείσει πρόσβαση σε περιεχόμενο, φοβούμενη την αποκάλυψη άβολων αληθειών για τη γείτονα.
Σεραφείμ Σίγμα
