Σύντομο βιογραφικό
Ο Πρόδρομος Μάρκογλου, ποιητής και πεζογράφος της Β΄ μεταπολεμικής γενιάς, όπως συνηθίζεται να λέγεται, γεννήθηκε στην Καβάλα στις 23 Σεπτεμβρίου του 1935 από γονείς πρόσφυγες από τον Πόντο και την Καππαδοκία που εγκαταστάθηκαν στην πόλη μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Ζώντας στη μεγαλύτερη καπνούπολη της Ελλάδας, της οποίας ένα μεγάλο ποσοστό των κατοίκων ήταν πρόσφυγες και καπνεργάτες, γνώρισε από παιδί τους καημούς της φτωχής προσφυγιάς και τους μεγάλους αγώνες των εργατών στα καπνομάγαζα. Έζησε πολύ μικρός τη μεταξική δικτατορία, τον πόλεμο και την Κατοχή, που για την περιοχή υπήρξε διπλή, γερμανική και, κυρίως, βουλγαρική, πιο σκληρή και απάνθρωπη. Το Σεπτέμβριο του 1944, κατά την αποχώρηση των Γερμανών και των Βουλγάρων, χτυπήθηκε από γερμανική χειροβομβίδα κι έχασε το αριστερό του χέρι. Την περίοδο αυτή θα την περιγράψει αναλυτικά στα πεζά της συλλογής του Διέφυγε το μοιραίον. Επάλληλα διηγήματα (2003).
Γνωρίζει ως παιδί και έφηβος την Αντίσταση, τη λευκή τρομοκρατία, τον Εμφύλιο και την κατοπινή μαύρη δεκαετία. Ακολουθούν τα απανωτά χτυπήματα στο καπνεργατικό επάγγελμα με την «απελευθέρωσή» του και τη ραγδαία εκβιομηχάνιση, που μετέτρεψαν την πόλη σε στρατόπεδο ανέργων ή, στην καλύτερη περίπτωση, υποαπασχολούμενων και μεταναστών. Όλα αυτά διαμόρφωσαν μια συνείδηση στραμμένη οριστικά και αμετάκλητα στην κομμουνιστική ιδεολογία, με βασικά διακριτικά της τη σταθερή προσήλωση στις αξίες της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης και την οδυνηρή ανάμνηση των χαμένων οραμάτων του πρόσφατου παρελθόντος. Παραμερίζοντας σε μεγάλο βαθμό, περισσότερο ίσως από όλους τους άλλους λογοτέχνες της γενιάς του, το προσωπικό στοιχείο, θα μιλήσει με την ιδιότητα του ποιητή-πολίτη και του πολιτικού συγγραφέα, από τα πρώτα του ακόμη έργα μέχρι τα τελευταία.
Στα χρόνια 1954-1958 σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών των Αθηνών (ΑΣΟΕΕ) και από το 1959 εργάστηκε σε ιδιωτικές επιχειρήσεις έως το 2000. Από το 1971 εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου διέμεινε μέχρι το θάνατό του. Η ενασχόλησή του με την ποίηση ξεκίνησε πολύ νωρίς, από το 1948, όμως θα δημοσιεύσει το πρώτο του ποίημα, με το ψευδώνυμο Π. Χ. Μαρτάκος,στην εφημερίδα της Καβάλας Έρευνα στις 4 Αυγούστου του 1958, ενώ θα εκδώσει την πρώτη του ποιητική συλλογή, τους Έγκλειστους, το 1962. Το πρώτο του πεζό, «Η παγίδα», δημοσιεύτηκε το 1962 στο περιοδικό της Καβάλας Αργώ, και το πρώτο του πεζογράφημα, Ο χώρος της Ιωάννας και ο χρόνος του Ιωάννη, εκδόθηκε το 1980. Έκτοτε ακολούθησαν αρκετές συλλογές ποιημάτωνκαι διηγημάτων, νουβέλες και το μυθιστόρημα Καταδολίευση (2006).
Το ποιητικό του έργο
Οι Έγκλειστοι (1962) παρουσιάζουν την Καβάλα της κατάπτωσης και της απελπισίας των λαϊκών στρωμάτων αμέσως μετά τη δεκαετία 1940-1950, με εικόνες φθοράς, απογοήτευσης και ανασφάλειας σ’ ένα τοπίο εφιαλτικό, που μοιάζει με ναρκοπέδιο κάτω από το μετεμφυλιακό κλίμα της εποχής. Στη Χωροστάθμηση (1965), η κάπως θαμπή ρεαλιστική παρουσίαση της ζωής στο πρώτο έργο γίνεται τώρα με πολύ πιο σαφείς εικόνες και παραστάσεις. Ο ρεαλισμός κυριαρχεί απόλυτα στην απεικόνιση μιας σειράς πορτρέτων ή σύντομων ιστοριών, που αντικατοπτρίζουν άμεσα την κατάσταση των λαϊκών ανθρώπων και των προβλημάτων τους: φτώχεια και πείνα, απάνθρωπες συνθήκες εργασίας, ανεργία και πορνεία, έντονες κοινωνικές αντιθέσεις και ανισότητα, καταπίεση και εκμετάλλευση.
Ίδια περίπου στοιχεία συναντούμε και στην επόμενη συλλογή, Τα κύματα και οι φωνές (1971). Όμως, βρισκόμαστε πια στα χρόνια της απριλιανής δικτατορίας του 1967, οπότε οι τόνοι ανεβαίνουν σε αγωνιστικά ποιήματα, στους στίχους των οποίων παρελαύνουν μορφές γνωστών μυθικών ή μη αγωνιστών, όπως ο Ρήγας, ο Μαρξ, ο Διγενής αλλά και ο Ανδρέας Κάλβος, και προβάλλονται ανάγλυφα οι αξίες της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Στη δικτατορία αναφέρονται, επίσης, και οι δυο επόμενες συλλογές, Το δόντι της πέτρας (1975) και Συνοπτική διαδικασία (1980), παρουσιάζοντας χαρακτηριστικά στοιχεία όπως τις φυλακές και τις εξορίες, τις διώξεις και τα βασανιστήρια των αγωνιστών.
Το 1989 ο Μάρκογλου εκδίδει την Πάροδο Μοναστηρίου, εμπνεόμενος κυρίως από τις εξελίξεις μετά τη δικτατορία και τις εντυπώσεις του από την εγκατάστασή του το 1971 στη Θεσσαλονίκη. Θυμίζοντας σε μεγάλο βαθμό τη μακρινή Χωροστάθμηση (1965), παρουσιάζει τη Θεσσαλονίκη αυτή τη φορά, μια μεγαλούπολη που γνωρίζει απότομη καπιταλιστική ανάπτυξη, με τα εργοστάσια και τους εργάτες της, την καθημερινή βιοπάλη, τις συνθήκες εργασίας, την ανασφάλεια, τις απολύσεις και την ανεργία, την αυξανόμενη φτώχεια. Παράλληλα, στιγματίζει τα νεοεμφανιζόμενα φαινόμενα της αστικής «ανάπτυξης», όπως τον καταναλωτισμό, τον ατομικισμό, τα απατηλά όνειρα των μικροαστών κι απέναντί τους τους μεγαλοαστούς-επιχειρηματίες, τις μεγάλες καπιταλιστικές εταιρείες και το κυνήγι του κέρδους. Καταγγέλλει μια ζωή που μοιάζει να έχει ξεστρατίσει τελείως, να έχει απαρνηθεί ανθρώπινες αξίες και ιδανικά και να έχει υιοθετήσει το κυνήγι του άμεσου, του γρήγορου, του εύκολου.
Εκτενή ανάπτυξη των γνωστών θεμάτων αποτελούν Οι Σημειώσεις για ποιήματα που δε γράφτηκαν (1993) και, κυρίως, η τελευταία αυτοτελώς δημοσιευμένη συλλογή του Ονείρων κοινοκτημοσύνη (2002). Βασική διαφορά σ’ αυτήν αποτελούν, ίσως, η ακραία λιτότητα και αποσπασματικότητα των κειμένων με τη συνειρμική σύνδεση εικόνων, σκέψεων και εντυπώσεων. Στη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Έσχατη υπόσχεση του 2016 ο ποιητής συμπεριέλαβε και την τελευταία ποιητική του συλλογή Σκοτεινή ύλη. Ποιήματα 2005-2010, η οποία δεν είχε εκδοθεί αυτοτελώς. Σ’ αυτήν, εκτός από τα γνωστά θέματα, σε κείμενα περισσότερο αυτοβιογραφικά και βιωματικά, τον απασχολούν, με ολοένα μεγαλύτερη έμφαση και έκταση, θέματα όπως το αμείλικτο πέρασμα του χρόνου και οι οδυνηρές συνέπειές του στη βιολογική ύπαρξη του ανθρώπου αλλά και, το σπουδαιότερο, στη δυνατότητα ανάκλησης του παρελθόντος μέσω των μηχανισμών της μνήμης, που φαίνεται να ξεθωριάζει.
Το πεζογραφικό του έργο
Παράλληλα με την έκδοση της Συνοπτικής διαδικασίας και την ίδια χρονιά, το 1980, δηλαδή αρκετά καθυστερημένα, εφόσον είχε δημοσιεύσει το πρώτο του πεζό ήδη από το 1962, ο Μάρκογλου εκδίδει το πρώτο του πεζογράφημα, Ο χώρος της Ιωάννας και ο χρόνος του Ιωάννη. Η νουβέλα αυτή παρουσιάζει μια δραματική ερωτική ιστορία με σαφές κοινωνικό υπόβαθρο αλλά και προεκτάσεις, λυρικό χρονικό ενός απελπισμένου έρωτα στα δύσκολα χρόνια του Εμφύλιου. Πρόκειται για ποιητικό κείμενο που καταλήγει συχνά σε πεζό ή πεζογράφημα που ανυψώνεται συχνά σε ποίημα, με αναμφισβήτητες τη λογοτεχνική του αξία και πρωτοτυπία.
Στο δεύτερο πεζογραφικό έργο του, τη συλλογή διηγημάτων Σταθερή απώλεια (1992), ο συγγραφέας ανακαλεί μνήμες, βιώματα και εμπειρίες του παρελθόντος, καλύπτοντας την περίοδο του Εμφύλιου και των μετεμφυλιακών μαύρων χρόνων της επόμενης δεκαετίας μέχρι τη δικτατορία του 1967.
Στα Σπαράγματα (1997), βραβευμένα με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος το 1998, γραμμένα με μοντερνιστικό τρόπο, πολυεστιακή αφήγηση με εναλλαγές προσώπων, ηρώων και αφηγητών, ένταξη ακόμη και ειδήσεων εφημερίδων και επιστολών, ο συγγραφέας παρουσιάζει μια δραματική ερωτική ιστορία δύο ανθρώπων που όχι μόνο κουβαλούν μέσα τους τα βαρίδια του παρελθόντος αλλά έρχονται και σε σύγκρουση με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της εποχής τους, με αποτέλεσμα να οδηγηθούν στο θάνατο. Όμως, το βάρος δεν πέφτει τόσο στο ερωτικό στοιχείο του μύθου όσο στην ψυχογράφηση των ηρώων και την περιγραφή της πορείας τους μέχρι τη μοιραία κατάληξη.
«Επάλληλα διηγήματα» χαρακτηρίζει τα τριάντα τρία κείμενα της συλλογής Διέφυγε το μοιραίον (2003) ο Μάρκογλου, αποκαλύπτοντας εξαρχής τη στενή συμπληρωματική τους σχέση αλλά και τη σειρά παρουσίασής τους, που ακολουθεί την πορεία του χρόνου, μολονότι μπορούμε να τα αντιμετωπίσουμε και ως αυτοτελή αφηγηματικά κείμενα. Αφηγητής είναι ένα αγόρι που διανύει την παιδική και εφηβική ηλικία και χώρος πάλι η Καβάλα, γενέθλια πόλη του συγγραφέα. Με το έργο αυτό, που ξεκίνησε να γράφει πολύ νωρίς, από το 1971, επανέρχεται στη δεκαετία 1940-1950.
Η Καταδολίευση (2006), είναι ένα σφιχτοδεμένο και καλογραμμένο μυθιστόρημα που αναφέρεται στη δεκαετία του 1960 στην Καβάλα, χωρίς να αποκλείει σύντομες αναδρομές στο παρελθόν, από τον Εμφύλιο και την Κατοχή μέχρι και τα παλαιότερα ακόμη χρόνια. Ο συγγραφέας συνθέτει έναν καινούργιο πίνακα της ζωής της πόλης, των ανθρώπων και των προβλημάτων τους. Με μια βασική διαφορά: σε αντίθεση με τα προηγούμενα έργα του, επίκεντρο του ενδιαφέροντός του είναι τώρα η ζωή των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων της πόλης, τη συμπεριφορά, τη νοοτροπία και την ιδεολογία των οποίων έχει επίσης γνωρίσει καλά όλα αυτά τα χρόνια και μέσω της επαγγελματικής του δραστηριότητας, όντας υπάλληλος σε εταιρεία επεξεργασίας και εμπορίας καπνού.
Η συλλογή Τα σύννεφα ταξιδεύουν τη νύχτα (2011), διηγήματα γραμμένα από το 1985 μέχρι το 2003, περιλαμβάνει πέντε εκτενή κείμενα, τα οποία απαρτίζονται από αριθμημένα άτιτλα κεφάλαια και τα τέσσερα από τα οποία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν και ως νουβέλες λόγω της έκτασής τους. Χρόνο των διαδραματιζόμενων αποτελεί η περίοδος από τη δικτατορία των συνταγματαρχών μέχρι την πτώση του τείχους του Βερολίνου, δηλαδή από το 1967, ή περίπου λίγο πριν, μέχρι το 1989, και χώρο η γενέθλια πόλη της Καβάλας. Μόνο στο τελευταίο κείμενο ο συγγραφέας επιλέγει, για πρώτη και τελευταία φορά, να απαρνηθεί την πόλη της Καβάλας και να τοποθετήσει τους ήρωές του στη Θεσσαλονίκη, στην οποία και διέμενε από το 1971.
Εκτός από τα παραπάνω έργα, ο ποιητής είχε εκδώσει λίγο νωρίτερα τα Κείμενα μικράς πνοής (2009), σύντομα ποιήματα και πεζά, και τα μετέπειτα χρόνια παρουσίασε τη νουβέλα Συντυχία (2014), τα Ριζώματα. Μικρά ποιήματα (2021) και τελευταία τη νουβέλα Μάτια στεγνά, χείλη σφραγισμένα(2024).
Έγραψε ακόμη κριτικά άρθρα και στοχασμούς για την ποίηση, τη ζωή και την τέχνη, ενώ άφησε ανέκδοτη και τη συλλογή πεζών Ακτή Νεαπόλεως.
Το 1998 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για τη νουβέλα του Σπαράγματα και το 2004 με το Βραβείο Διηγήματος της Ακαδημίας Αθηνών [Ίδρυμα Πέτρου Χάρη] για τη συλλογή διηγημάτων του Διέφυγε το μοιραίον.
Ποιήματα και διηγήματά του μεταφράστηκαν στα Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Ιταλικά, Ολλανδικά, Πολωνικά, Ρουμανικά, Ρωσικά και περιλαμβάνονται σε πολλές ανθολογίες.
Ο ποιητής μάς άφησε στις 10 Σεπτεμβρίου του 2024, λίγες ημέρες πριν πατήσει τα 90 του χρόνια.
Συνοψίζοντας τις παρατηρήσεις μας για το έργο του, ποιητικό και πεζογραφικό, σημειώνουμε ως πρώτη πηγή της έμπνευσης και της λογοτεχνικής δημιουργίας του τη μνήμη, τις αναμνήσεις και τα βιώματά του. Τη δεύτερη αποτελεί η σύγχρονη ζωή, τόσο ταραγμένη, άλλωστε, και γεμάτη οδυνηρές εμπειρίες. Ο Μάρκογλου την παρατηρεί και την καταγράφει ρεαλιστικά, με απαράμιλλη παραστατικότητα και ζωντάνια, προβαίνοντας παράλληλα στις αναπόφευκτες συγκρίσεις με το παρελθόν. Παρουσιάζει την Ελλάδα του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου, της Αντίστασης και του Εμφύλιου, συνεχίζει με τα δύσκολα μετεμφυλιακά χρόνια 1950-1960 για να φτάσει στη μεταπολίτευση και να καταλήξει στο σήμερα. Το έργο του, λοιπόν, είναι ένα ταξίδι στο χρόνο αλλά και στο χώρο, που, ενώ δείχνει να παραμένει ο ίδιος, μεταβάλλεται ριζικά, σχεδόν πάντα προς το χειρότερο. Την αρχική θλίψη και την απογοήτευση για τα χαμένα όνειρα διαδέχονται η οργή και η αγανάκτηση για το παρόν και η καταδίκη μιας κοινωνίας που υιοθετεί εύκολα κι ασυλλόγιστα τον ατομικισμό, τον καταναλωτισμό και το κυνήγι του κέρδους, αναδεικνύει τους καιροσκόπους κι επιβραβεύει τους αριβίστες, διακρίνοντας τελεσίδικα τους ανθρώπους σε θύτες και θύματα, αμοραλιστές και ιδεολόγους. Την καταγγελία διαδέχονται η ειρωνεία, άλλοτε πικρή κι άλλοτε καυστική, η σάτιρα, ο σαρκασμός, ενώ, πολύ σπανιότερα, παραδίνουν τη θέση τους στο αθώο χιούμορ. Δεν λείπουν, όμως, ποτέ η αναγκαία αυτοκριτική κι ο αυτοσαρκασμός. Έπειτα, ακόμη και στις χειρότερες συναισθηματικές του στιγμές, ο ποιητής δεν καταλήγει στην παθητικότητα και τη μοιρολατρία. Αντίθετα, ως ανθρωπιστής και βαθιά συνειδητοποιημένος πολιτικά, προβάλλει πάντα την ανάγκη του αγώνα και τη δύναμη της ελπίδας, προσφέροντας τελικά στον αναγνώστη ένα μήνυμα αισιοδοξίας, την προοπτική μιας καλύτερης και δικαιότερης κοινωνίας σ’ έναν πιο ανθρώπινο κόσμο.
Στέλιος Φώκος
