Καβάλα, απόγευμα Πέμπτης 30 Ιουνίου 1927, κόσμος πολύς είναι συγκεντρωμένος στο χώρο του λιμανιού. Μεταξύ αυτών αρκετοί ανταποκριτές τύπου, αλλά και ο «πανταχού παρών» Ιωάννης Καπάιος, διακεκριμένος φωτογράφος της πόλης. «Εις την προκυμαίαν είνε παρατεταγμένοι οι μαθηταί και αι μαθήτριαι του ορφανοτροφείου και άπασαι αι αρχαί, πολιτικαί και στρατιωτικαί, ο δήμαρχος και λοιποί…». Κατά τις 4 μ.μ. κι ενώ «αι αρχαί και εξουσίαι» έχουν αρχίσει να ιδρώνουν στα καλοσιδερωμένα κουστούμια και φορέματά τους, ακούγεται επιτέλους ο βόμβος κινητήρα. Ευθύς αμέσως τα μάτια των παρισταμένων εστιάζουν στη «γιγάντια» αεράκατο της Aero Espresso Italiana καθώς προσθαλασσώνεται στ’ ανοιχτά. Έπειτα υδροδρομεί προς το προσωρινό αγκυροβόλιο στο λιμάνι της Καβάλας… Την ίδια στιγμή άψογα ντυμένοι κωπηλάτες προσεγγίζουν με τις περιποιημένες βάρκες τους για να μεταφέρουν τους επιβάτες στη στεριά. Ο Καπάιος, εντυπωσιασμένος από το σπάνιο θέαμα, οπλίζει τη μηχανή του και τραβά μερικά καρέ. Οι φωτογραφίες του θα γίνουν αργότερα καρτ ποστάλ…
Εν τω μεταξύ, κάποιοι από το πλήθος παρατηρούν το μεγάλο ατρακτίδιο στο κέντρο της πτέρυγας. Φιλοξενεί δύο υδρόψυκτους 12κύλινδρους κινητήρες Isotta Fraschini Asso των 500 hp έκαστος, συνδεδεμένους σε σειρά. Κινούν δύο δίφυλλες έλικες, με την πρόσθια να έλκει το σκάφος, την δε οπίσθια να το ωθεί. Το συγκρότημα πτέρυγας – κινητήρα δείχνει καλά στερεωμένο σε δύο μικρότερες και παχύτερες πτέρυγες κοντά στην «ίσαλο» και στην μεταλλική άτρακτο. Στο πρόσθιο τμήμα της ατράκτου διαγράφεται ξεκάθαρα η καμπίνα των επιβατών – χωρά 8 με 10 επιβάτες. Λίγο πιο πίσω βρίσκεται το πιλοτήριο. Το πλήρωμα είναι τριμελές. Το εντυπωσιακό υδροπλάνο με νηολόγιο ‘I-AZDC’ και αριθμό εργοστασιακής κατασκευής ‘80’ είναι ένα από τα 11 Dornier Do J Wal της ιταλικής Aero Espresso. Μόλις ένα χρόνο πριν (1 Αυγούστου 1926) η εταιρεία είχε εντάξει στον προγραμματισμό της το δρομολόγιο Μπρίντεζι (Ιταλία) – Αθήνα (Ελλάδα) – Κωνσταντινούπολη (Τουρκία). Τώρα, όμως, τα μάτια όλων είναι προσηλωμένα στους επιβάτες, που τελικός προορισμός τους δεν είναι η Κωνσταντινούπολη, αλλά η Καβάλα. Προσπαθούν να εντοπίσουν τον υψηλά ιστάμενο επισκέπτη της πόλης, τον υπουργό Εθνικής Οικονομίας, Γεώργιο Μερκούρη. Αυτός είχε ζητήσει την παράκαμψη του δρομολογίου για να επισκεφτεί με τη διαδικασία του κατεπείγοντος την Καβάλα. Η πόλη και η περιοχή της βίωνε άλλη μια περίοδο κοινωνικής αναταραχής! Ο υπουργός καταφθάνει «…συνοδευόμενος υπό του τμηματάρχου εργασίας κ. Μητσοπούλου, του δημοσιογράφου κ. Ευστρατίου και της δεσποινίδος Ευαγγελίδου… Εις επισκεφθέντας αυτόν δημοσιογράφους εδήλωσεν ότι είνε κατενθουσιασμένος εκ του ταξειδίου του, διαρκέσαντος 2 1/2 ώρας».
Ο Σκοπός του Ταξιδιού
Καθώς η αεράκατος απομακρύνεται για τη συνέχιση του δρομολογίου, ο υπουργός προβαίνει σε δηλώσεις: «Κυριότερος σκοπός της ενταύθα αφίξεως μου είνε να επικοινωνήσω εν πρώτοις με τας αρχάς της πόλεως και αφού τας συγχαρώ διά τα μέτρα, τα οποία έλαβαν δια την τήρησιν της τάξεως κατά την εκδηλωθείσαν έκνομον ενέργειαν, να ζητήσω τας αντιλήψεις των επί της δημιουργηθείσης καταστάσεως και τα μέτρα τα ληφθησόμενα προς αποφυγήν εν τω μέλλοντι του κινδύνου της διαταράξεως της εσωτερικής ησυχίας του κράτους. Επίσης ήλθον, όπως επικοινωνήσω με τας εργαζομένας τάξεις και να μεταδώσω εις αυτάς την πεποίθησιν, την οποία πρέπει να έχωσι προς την σημερινήν κυβέρνησιν επί της μερίμνης και των προσπαθειών τας οποίας αύτη καταβάλλει δια την βελτίωσιν εν γένει των συνθηκών της ζωής του τόπου μας αλλ’ ιδίως του εργατικού κόσμου… Έχω την πεποίθησιν ότι θα λάβωσι τοιαύτην κατεύθυνσιν [βελτίωση] τα οικονομικά της χώρας δια της πλουτοπαραγωγής ήτις ήρχισεν ήδη να συντελήται ώστε να επανέλθωμεν απολύτως εις την οικονομικήν και κοινωνικήν ομαλότητα, την προπολεμικήν, και να ίδωμεν όλοι καλυτέρας ημέρας. Εν και μόνον αξιούμεν από τους εργαζομένους ιδία, να έχουν ολίγην υπομονήν να μη παρασύρωνται από επιτήδειους ταραχοποιούς, οίτινες ακριβώς διότι βλέπουν ότι βαδίζωμεν γοργώ τω βήματι προς την πραγματικήν αναβίωσιν της χώρας μας, προσπαθούν δι’ όλων των μέσων να διαταράξωσι το αρξάμενον έργον. Οι εργάται της Καβάλλας και εν τη τελευταία δοκιμασία επέδειξαν ότι διαισθάνονται πλήρως το καθήκον των και ότι έχουν εμπιστοσύνην προς το κράτος».
Το Καπνεργατικό Ζήτημα
Το «καπνικό ζήτημα» είχε προφανώς αποκτήσει νέα δυναμική! Η Καβάλα του 1927 αριθμούσε περίπου 14000 καπνεργάτες, πολλοί από αυτούς Μικρασιάτες πρόσφυγες. Τα σωματεία τους και η Καπνεργατική Ομοσπονδία Ελλάδος (Κ.Ο.Ε. – που καθοδηγούνταν εν πολλοίς από το ΚΚΕ) ήταν από τα καλύτερα οργανωμένα συνδικάτα στη χώρα. Με συνεχείς αγώνες και συχνή αντιπαράθεση με την ισχυρή τάξη των καπνεμπόρων, είχαν πετύχει μερική βελτίωση των συνθηκών εργασίας, περιορισμό των ωρών εργασίας και αύξηση του ημερομισθίου. Όμως, από τα μέσα της δεκαετίας του ‘20 είχαν αρχίσει να καταγράφονται αρνητικές εξελίξεις για τον κλάδο. Αρχικά, η κατάργηση του ν. 2869/1922 «περί απαγορεύσεως εξαγωγής ανεπεξέργαστων αρωματικών καπνών» από την κυβέρνηση Παγκάλου το 1925, έφερε μεν μείωση στο κόστος και τον χρόνο διάθεσης των καπνών στις διεθνείς αγορές, αλλά προκάλεσε μείωση των θέσεων εργασίας! Ο κρατικός παρεμβατισμός συνεχίστηκε (προς όφελος των καπνεμπόρων) με τη δημιουργία του Ταμείου Ασφαλίσεως Καπνεργατών, που επέβαλε τη χρήση επαγγελματικού βιβλιαρίου από το 1926. Ήταν πλέον ολοφάνερο πως περιοριζόταν η ελεύθερη πρόσβαση στο επάγγελμα… Ξέσπασαν απεργιακές κινητοποιήσεις και ταραχές. Οι καπνέμποροι σε πολλές περιπτώσεις προχώρησαν σε προσωρινό «κλείσιμο» (lock out) των εργοστασίων, που οδήγησε πολλούς, συνήθως «μη αρεστούς» καπνεργάτες στην ανεργία. Πολλοί άλλοι, θέλοντας να αποφύγουν παρόμοιες, δυσάρεστες εξελίξεις για τις οικογένειές τους, άλλαξαν «στρατόπεδο» και προσχώρησαν σε «συντηρητικά» σωματεία, που εμφορούνταν από λιγότερο ριζοσπαστικές αντιλήψεις. Ήταν αρχές 1927, όταν σημειώθηκε η οργανωτική διάσπαση στις γραμμές του καπνεργατικού συνδικαλιστικού κινήματος. Οι ηγεσίες των συντηρητικών σωματείων αποφάσισαν την αποχώρηση από την Κ. Ο. Ε. και την ίδρυση ξεχωριστής κλαδικής Ομοσπονδίας, με το όνομα Ενωτική Ομοσπονδία Καπνεργατών και Στοιβαδόρων Ελλάδος (Ε.Ο.Κ.Σ.Ε., γνωστή και ως Ε.Κ.Ο.). Τα σωματεία χωρίστηκαν σε «κόκκινα» και «κίτρινα». Η τακτική πρόσληψης εργατών από τα «κίτρινα» σωματεία αποδυνάμωνε τους απεργιακούς αγώνες και προκαλούσε την αντίδραση – βίαια σε πολλές περιπτώσεις – των απεργών. Τον Μάιο του 1927 τα «κίτρινα» σωματεία, όπως η «Πρόοδος» και η «Αγάπη» στην πόλη της Καβάλας, εκμεταλλεύτηκαν τα lock out των καπνεμπόρων, προκειμένου να προσεγγίσουν μέλη της «κόκκινης» Καπνεργατικής Ένωσης Καβάλας (Κ.Ε.Κ.) και να εξαγοράσουν την αλλαγή στρατοπέδου με αντάλλαγμα την εξασφάλιση εργασίας! Ήταν τότε που εκτραχύνθηκε επικίνδυνα η κατάσταση και επενέβησαν οι δυνάμεις καταστολής του κράτους προκειμένου να εξασφαλιστεί η απρόσκοπτη εργασία των «κίτρινων» στα καπνεργοστάσια.
Γεώργιος Μερκούρης
Σε αυτές τις «έκνομες ενέργειες», τις ταραχές και την ανάγκη τήρησης της τάξης και της κοινωνικής και οικονομικής ομαλότητας αναφέρθηκε ο τότε υπουργός Εθνικής Οικονομίας με την άφιξή του στην Καβάλα. Ο Γεώργιος Μερκούρης, γιος του επί σειρά ετών δημάρχου Αθηναίων Σπυρίδωνα Μερκούρη, είχε σπουδάσει νομικά και πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Παρίσι. Ήταν μέλος του Λαϊκού Κόμματος, όταν το Δεκέμβριο του 1926 σχηματίστηκε οικουμενική κυβέρνηση υπό τον Αλέξανδρο Ζαΐμη. Ο Μερκούρης ανέλαβε υπουργός Εθνικής Οικονομίας έχοντας σα βασικό του μέλημα τον ισοσκελισμό του κρατικού προϋπολογισμού με περιορισμό των κρατικών δαπανών. Μετά τις επίσημες δηλώσεις, «ο κ. υπουργός κατέλυσεν εις την οικίαν του κ. Τζίμα, γαμβρού του καπνεμπόρου κ. Γρηγοριάδου, παρά τω οποίω και εγευμάτισε». Κατά την παραμονή του στην Καβάλα, συναντήθηκε με όλους τους τοπικούς πολιτειακούς παράγοντες και τους εκπροσώπους όλων των καπνεργατικών ομοσπονδιών και σωματείων, του Εργατικού Κέντρου, του Γραφείου Προστασίας Καπνού, αλλά και των καπνεμπόρων, παραλαμβάνοντας τα υπομνήματα που όλοι τους είχαν ετοιμάσει. «Διά του καπνεργατικόν ο κ. Μερκούρης έλαβε σημειώσεις αίτινες θα υποβληθούν εις μεγάλην επιτροπήν [εις Αθήνας]». Την Παρασκευή 1 Ιουλίου, ο υπουργός πραγματοποίησε πρωινή επίσκεψη στη Νέα Καρβάλη, όπου «εμελέτησε και το ζήτημα της ανεγέρσεως … του εργοστασίου ταπητουργίας». «Επιστρέψας την 11 π.μ. επελήφθη της επιλύσεως του λιμενεργατικού ζητήματος». Ήταν ένα ακόμη σοβαρό πρόβλημα, που είχε ανακύψει πρόσφατα και απειλούσε να παραλύσει την εμπορευματική κίνηση στο λιμάνι της Καβάλας. Για μια σειρά από λόγους «…οι ιδιοκτήται φορτηγίδων απεφάσισαν να πληρώνουν τους λιμενεργάτας με ημερομίσθιον, αφ’ ετέρου δε οι εργάται επιμένουν εις την πληρωμήν κατά τόνον των φορτοεκφορτωνομένων εμπορευμάτων». Ο Μερκούρης, παρουσία του γραμματέα της Γενικής Ομοσπονδίας φόρτοεκφορτωτικών οργανώσεων Ελλάδος, κ. Θειόπουλου, «…αφού ηκροάσθη επί μακρόν τόσον τους εργοδότας των φορτηγίδων όσον και τους λιμενεργάτας εκηρύχθη υπέρ των εργατών και της πληρωμής αυτών κατά τόννον με 37%».
Έπειτα, σειρά στο πρόγραμμα επαφών του κ. Μερκούρη είχαν άλλοι επαγγελματικοί κλάδοι της περιοχής – αλιείς, αχθοφόροι, αλευρέμποροι, εμποροϋπάλληλοι, καθένας με τα δικά του αιτήματα και αξιώσεις. «Το απόγευμα [της Παρασκευής] ο κ. Υπουργός συνεργάσθηκε μετά του Νομάρχη Δράμας κ. Σαρπή διά την επίλυσιν των εργατικών ζητημάτων Δράμας». Η διήμερη παραμονή του υπουργού στην Καβάλα ολοκληρώθηκε το πρωινό του Σαββάτου 2 Ιουλίου 1927. «Προ της αναχωρήσεως του παρεκλήθη υπό των αρχών όπως, προκειμένου μετά ένα μήνα να γίνη η τελετή της καταθέσεως του θεμελίου λίθου της ανεγέρσεως της δημοσίας Εμπορικής Σχολής ως και τα εγκαίνια της υδρεύσεως Καβάλλας, παραστή κατ’ αυτήν. Την 11η π.μ. ο κύριος Μερκούρης συνοδευόμενος και υπό του [Στραηγού] κ. Τριλίβα και του τμηματάρχου κ. Μητσοπούλου επεβιβάσθη του εκ Κωνσταντινουπόλεως αφιχθέντος υδροπλάνου της Αεροσπρέσο, επιστρέφων εις Αθήνας…». «Ξεπροβοδίζοντας» τον Μερκούρη, άλλοι ανταποκριτές σχολίαζαν τη «χλιαρή» υποδοχή που του επεφύλαξε ο λαός της Καβάλας λόγω αθέτησης προηγούμενων υποσχέσεων, άλλοι δε σημείωναν: «Το επείγον του ταξειδίου του μας ενθαρρύνει να νομίσωμεν ότι ο κ. Μερκούρης θα θέση πλέον οριστικόν τέρμα εις την υπόθεσιν λαμβάνων υπ’ όψει του τα σημειωθέντα τελευταίως έκτροπα. Εάν ο κ. Μερκούρης κωφεύση – πράγμα όπερ δεν πιστεύομεν – τότε βεβαίως πρέπει να είπωμεν ότι ήλθεν εις Καβάλλαν δια να ανακοινώση αρμοδίως ότι το από Φαλήρου μέχρι Καβάλλας ταξείδιόν του διήρκεσε 2 1/2 ώρας».
Αντί Επιλόγου
Ενάμισι μήνα μετά την επίσκεψη του υπουργού Εθνικής Οικονομίας στην Καβάλα, ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Ζαΐμης παραιτήθηκε μετά από ισχυρή διαφωνία με τον πρόεδρο του Λαϊκού Κόμματος, Παναγιώτη Τσαλδάρη και η οικουμενική κυβέρνηση διαλύθηκε… Το 1932 ο Μερκούρης αποχώρησε από το Λαϊκόν Κόμμα, του οποίου ήταν αντιπρόεδρος, και λίγο αργότερα ίδρυσε το Ελληνικό Εθνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα, μια παράταξη με ναζιστικό προσανατολισμό! Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, έγινε διοικητής της Εθνικής Τράπεζας τον Ιανουάριο του 1943, θέση την οποία κατείχε μέχρι τον θάνατό του τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς. Το καπνεργατικό ζήτημα δε λύθηκε. Ακόμη κι αυτές οι ελάχιστες απαιτήσεις των συντηρητικών καπνεργατικών σωματείων απορρίφθηκαν ασυζητητί από τους καπνεμπόρους. Οι απεργιακές κινητοποιήσεις και οι ταραχές συνεχίστηκαν – έλαβαν δε ακόμη πιο δυναμική μορφή μετά το οικονομικό κραχ του 1929. Οι αγώνες των καπνεργατών από κει κι έπειτα εστίαζαν στην κατά το δυνατόν διαφύλαξη των κεκτημένων… Η Aero Espresso Italiana διατήρησε το δρομολόγιο Μπρίντεζι – Αθήνα – Κωνσταντινούπολη έως και το 1934, όταν μαζί τρεις άλλες ιταλικές εταιρείες, ενώθηκαν και σχημάτισαν την Ala Littoria, τον προπολεμικό εθνικό αερομεταφορέα της Ιταλίας. Από τις αρχές της δεκαετίας του ’30 η εταιρεία είχε προσθέσει στους προορισμούς της και τη Ρόδο στα Δωδεκάνησα με ενδιάμεσες στάσεις στην Πάτρα και τη Σύρο. Η Λήμνος αντικαταστάθηκε ως ενδιάμεσος σταθμός τον Φεβρουάριο του 1930 από τη Μυτιλήνη, ενώ η Καβάλα και το λιμάνι της δεν αποτέλεσε ξανά ενδιάμεσο ή τελικό προορισμό. Η αεράκατος Do J Wal του Γερμανού αεροναυπηγού Claude Dornier, αποδείχθηκε εξαιρετικά δημοφιλής. Περισσότερες από 250 αεράκατοι του τύπου κατασκευάστηκαν για διάφορους πελάτες σε πολλά, διαφορετικά μέρη του κόσμου. Βέβαια σε υπηρεσία με την Aero Espresso, ο τύπος σημαδεύτηκε με 4 θανατηφόρα ατυχήματα Στο Αιγαίο και το Ιόνιο…
Υ. Γ. α) Μια φωτογραφία, ένα έγγραφο, ένα άρθρο, ένα αντικείμενο αποτελεί τεκμήριο μιας εποχής και μιας ιστορίας (με τοπική, πανελλαδική ή διεθνή εμβέλεια). Είναι ευθύνη του ιστορικού ερευνητή να αναζητήσει σε πρωτογενείς ει δυνατόν πηγές και ν’ αποκαλύψει την ιστορία που κρύβεται πίσω απ’ το τεκμήριο.
β) Τα αποσπάσματα των ανταποκρίσεων περιέχονται στα φύλλα 28 Ιουνίου – 03 Ιουλίου 1927 των εφημερίδων Θάρρος (Δράμα), Μακεδονικά Νέα (Θεσσαλονίκη), Το Βήμα (Καβάλα), Η Πρωία (Αθήνα) και Ταχυδρόμος (Θεσσαλονίκη). Οι φωτογραφίες των προγραμμάτων δρομολογίων της Aero Espresso προέρχονται από σχετικό δικτυακό τόπο.
