16/07/2025
Καθοδήγησε τον Γαλιλαίο στην υπεράσπιση της ιδέας ότι η Γη περιστρέφεται. Υπήρξε το σύνθημα της γαλλικής Επανάστασης, των λαών που επιδίωκαν να απελευθερωθούν από αιώνες βάναυσης αποικιοκρατίας και το ιδανικό του αγώνα ενάντια στον φασισμό και τον ναζισμό.
Πόσο λυπηρό είναι σήμερα να βλέπουμε τη λέξη ελευθερία να χρησιμοποιείται «ως λάβαρο από τους προνομιούχους για να δικαιολογούν το δικαίωμα στην καταπίεση», γράφει ο Κάρλο Ροβέλι, Carlo Rovelli.
«Ελευθερία να οπλοφορείς, ελευθερία να πλουτίζεις εις βάρος των άλλων. Ελευθερία να ασχολείσαι με μπίζνες που δημιουργούν δυστυχία μιζέρια ή καταστρέφουν τον πλανήτη…
Όταν οι καταπιεσμένοι μιλούν για ελευθερία, η καρδιά μου είναι μαζί τους. Όταν οι πλούσιοι και ισχυροί του κόσμου μιλούν για ελευθερία, έχουν την πλήρη περιφρόνησή μου…» Πρέπει να ανοίξουμε ξανά την έννοια της ελευθερίας.
Κατά τη διάρκεια της ζωής μου, έχω δει τη λέξη «ελευθερία» να υφίσταται μια θεαματική καθοδική πορεία. Έχει μετατραπεί από ένα λαμπερό παγκόσμιο ιδανικό σε ένα υποκριτικό κάλυμμα για την υπεράσπιση των προνομίων.
«Ελευθερία» ήταν το σύνθημα της Γαλλικής Επανάστασης για την απελευθέρωση από την κυριαρχία της αριστοκρατίας. Της Αμερικανικής Επανάστασης για την απελευθέρωση από την κυριαρχία του αγγλικού στέμματος. Των θρησκευτικών κοινοτήτων που ήθελαν να απελευθερωθούν από τη διεφθαρμένη εξουσία των καθολικών ιεραρχιών. Των ελληνικών πόλεων που δεν ήθελαν να πέσουν στα χέρια της περσικής αυτοκρατορίας. Των λαών που επιδίωκαν να απελευθερωθούν από αιώνες άγριας αποικιακής εκμετάλλευσης. Υπήρξε το ιδανικό του αγώνα ενάντια στον φασισμό και τον ναζισμό, που είχαν εξαπολύσει μια τεράστια καταστροφική επιθετικότητα. Ελευθερία ήταν η μαγική λέξη που αιωρούνταν πάνω από την οικουμενική διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου, τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας, τη Ρωσική Επανάσταση και την Κινεζική Επανάσταση. Ήταν ο Γαλιλαίος, ελεύθερος να υπερασπιστεί την ιδέα ότι η Γη περιστρέφεται. Ήταν ελευθερία από τα δόγματα, ήταν η ιδέα ότι η σκέψη δεν πρέπει να περιορίζεται από όρια. Τα ανθρώπινα όντα δεν πρέπει να είναι σκλάβοι, δεν πρέπει να είναι αλυσοδεμένα.
Ελευθερία ήταν το σύνθημα της γενιάς μου, η οποία απέρριπτε υποκρισίες και επιβολές ενός κόσμου που κυριαρχούνταν από μειονότητες, και ήθελε να βρει το δικό της μονοπάτι. Ως αγόρι, αντιλαμβανόμουν έναν κόσμο γεμάτο κανόνες γύρω μου, που προσπαθούσαν να μου επιβάλουν τρόπους ύπαρξης που φαινόταν άδικοι. Ήθελα να είμαι ελεύθερος. Ελεύθερος να ακολουθώ τα όνειρά μου, ελεύθερος να είμαι ο εαυτός μου. Ελεύθερος να αγαπώ όποιον θέλω και όπως θέλω. Ελεύθερος να ταξιδεύω οπουδήποτε στον κόσμο. Ελεύθερος από τους κοινωνικούς περιορισμούς. Από τον αυταρχισμό του σχολείου μου. Από τις επιταγές της οικογένειάς μου. Ελεύθερος να ονειρεύομαι. Ελεύθερος να σκέφτομαι μόνος μου, με το κεφάλι μου. Ελεύθερος να πειραματίζομαι με τους φίλους μου νέους τρόπους να ζούμε μαζί και να μοιραζόμαστε τον κόσμο. Ήταν η πιο όμορφη από τις λέξεις: ελευθερία.
Πόσο λυπηρό, τι θλίψη, μισό αιώνα αργότερα, να βλέπουμε αυτή τη φωτεινή λέξη να χρησιμοποιείται ως λάβαρο από τους προνομιούχους για να δικαιολογούν το δικαίωμα στην καταπίεση, να καταπιέζουν. Ελευθερία οπλοφορίας, ελευθερία πλουτισμού εις βάρος των άλλων. Ελευθερία συμμετοχής σε επιχειρήσεις-να κάνουν μπίζνες που δημιουργούν φτώχεια ή καταστρέφουν τον πλανήτη. Ελευθερία διατήρησης των δικών τους χρημάτων και μη πληρωμής φόρων. Ελευθερία να κυριαρχούν στον κόσμο, να ξεκινούν πολέμους, να αισθάνονται αφέντες του κόσμου. Ελευθερία να στήνουν στρατιωτικές βάσεις οπουδήποτε στον κόσμο.
Σήμερα, η λέξη «ελευθερία» επιτελεί μια διεστραμμένη λειτουργία. Λειτουργεί ως ιδεολογική δικαιολόγηση της αρπακτικότητας, της πλεονεξίας: «εμείς είμαστε ελεύθεροι, και επομένως πρέπει να κυριαρχούμε πάνω σε εκείνους που δεν είναι ελεύθεροι όσο εμείς». Σε αυτό έχει περιοριστεί, η λέξη «ελευθερία», σήμερα: Ιδεολογικό κάλυμμα για να δικαιολογεί την κυριαρχία.
Από τον «Οίκο των ελευθεριών» του Μπερλουσκόνι στην Ιταλία, στη θρησκευτική αφοσίωση-ευλάβεια των Ηνωμένων Πολιτειών γι’ αυτή τη λέξη, η «ελευθερία» χρησιμοποιείται ως ρόπαλο εναντίον οποιουδήποτε έχει στην καρδιά το κοινό καλό περισσότερο από τη βούληση, την ιδιοτροπία και τα βίτσια των μεμονωμένων. Είτε πρόκειται για κράτη, άτομα, πολυεθνικές ή κοινωνικές τάξεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ισχυρίζονται ότι είναι ελεύθερες και ως εκ τούτου δεν υπόκεινται στις κρίσεις διεθνών δικαστηρίων ή στις συστάσεις της Συνέλευσης όλων των Κρατών του κόσμου. Οι πολυεθνικές απαιτούν να είναι ελεύθερες από τους κανόνες και τα όρια που η πολιτική θα ήθελε να επιβάλει για το καλό όλων. Οι υπερπλούσιοι απαιτούν να είναι απαλλαγμένοι από φόρους επί του φαντασμαγορικού πλούτου τους. Οι πλούσιες τάξεις απαιτούν να είναι απαλλαγμένες από την προοδευτική φορολογία ή τους φόρους περιουσίας που πριν από μερικές δεκαετίες αναδιένειμαν το εισόδημα. Οι χώρες του Νατο απαιτούν να είναι ελεύθερες να βομβαρδίζουν τη Σερβία, να καταστρέψουν τη Λιβύη, να εισβάλλουν στο Ιράκ, να εισβάλλουν στο Αφγανιστάν, χρησιμοποιώντας ως δικαιολογία ότι αυτές οι χώρες «δεν είναι ελεύθερες».
Και σε τι μειώνεται-καταντά η ελευθερία των χωρών που θεωρούν εαυτές ελεύθερες; «Ελευθερία του Τύπου» σημαίνει ότι μεγάλες ομάδες εξουσίας ελέγχουν τα τηλεοπτικά δίκτυα, τις μεγάλες εφημερίδες και τα διαδικτυακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης. χειραγωγούν εύκολα μάζες αναγνωστών και υποστηρίζουν αφηγήσεις που δικαιολογούν τις επιλογές όσων βρίσκονται στην στις εξουσίες. Η ελευθερία ψήφου καταντά-μειώνεται στο γεγονός πως μιας και οι εκλογές κερδίζονται μόνο με τεράστια χρηματικά ποσά, η εξουσία βρίσκεται στα χέρια λίγων υπερπλούσιων ατόμων ή των μεγάλων εταιρειών που διαθέτουν αυτά τα ποσά. Η ελευθερία ψήφου και η ελευθερία του Τύπου, που τον 19ο αιώνα αντιπροσώπευαν ένα ισχυρό μέσο απελευθέρωσης από την καταπίεση των αρχαίων καθεστώτων, έχουν σήμερα περιοριστεί σε εργαλεία χειραγώγησης.
Η ελευθερία του λόγου στις δυτικές χώρες, όπως διευκρίνισε ο Χέρμπερτ Μαρκούζε πριν από εξήντα χρόνια, έχει καταστεί μια στρατηγική εξουσίας: για να αποδυναμωθεί η κριτική, είναι πιο αποτελεσματικό να αφήνουμε όλους να μιλούν, σε μια τεράστια κακοφωνία, και να επιβάλλουμε απόψεις έχοντας στα χέρια, ελέγχοντας τις αφηγήσεις των μέσων ενημέρωσης και των κοινωνικών μέσων, παρά να καταστέλλουμε τις διαφωνούσες φωνές. μια περιοδική έκδοση εντύπου στη Σοβιετική Ρωσία είχε μια ανατρεπτική δύναμη: κανείς δεν μπορούσε να μιλήσει, και όσοι τολμούσαν είχαν μια ισχυρή φωνή. Ένα ειρηνιστικό περιοδικό στη φιλελεύθερη Δύση δεν έχει κανένα βάρος: όλοι μπορούν να μιλήσουν. η εξουσία δεν έχει ανάγκη να καταστέλλει τις διαφωνούσες φωνές, έτσι κι αλλιώς ελέγχει τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Όταν βλέπουμε σημαντικές εσωτερικές αποκλίσεις στις φιλελεύθερες δημοκρατίες σήμερα, όπως συμβαίνει τα τελευταία χρόνια, αυτό που παρατηρούμε είναι σε μεγάλο βαθμό απλώς μια εσωτερική πάλη εξουσίας μέσα σε μια πλουτοκρατία όχι πολύ συμπαγή. Πίσω από τον Τζόνσον και τον Τραμπ βρίσκονται τα ισχυρά δεξιά μέσα ενημέρωσης, και τώρα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στα χέρια κολοσσιαίων οικονομικών δυνάμεων.
Η υποκριτική δυτική θρησκεία της ελευθερίας δικαιολογείται με το γελοίο επιχείρημα ότι «τα πράγματα είναι καλύτερα στη Δύση επειδή υπάρχει ελευθερία». Λίγες δηλώσεις είναι τόσο υποκριτικές. Τα πράγματα είναι καλύτερα στη Δύση επειδή η Δύση είναι πλούσια· και η Δύση είναι πλούσια επειδή έχει συλλέξει την κληρονομιά της υπερβολικής δύναμης της αποικιακής Ευρώπης του 19ου αιώνα σε ολόκληρο τον κόσμο. Μια υπερβολική ισχύς που σίγουρα δεν χτίστηκε πάνω στην ελευθερία. Χτίστηκε πάνω στην καταστολή της ελευθερίας των αποικιοκρατούμενων λαών, στη λεηλασία των πόρων τους, στην υποδούλωση εκατομμυρίων αφρικανών.
Αυτή η ληστεία ονομάζεται ελευθερία.
Κάθε ελευθερία είναι πάντα ελευθερία από κάτι. Ένας κρατούμενος ανακτά την ελευθερία του βγαίνοντας από τη φυλακή, ένας σκλάβος από τη δουλεία, ένας καταπιεσμένος λαός απελευθερώνοντας τον εαυτό του από τους καταπιεστές του, ένας νέος απελευθερώνεται από το βάρος μιας καταπιεστικής οικογένειας. Ένας διανοούμενος απελευθερώνεται από μια λανθασμένη ιδέα. Όταν ελευθερία σημαίνει απελευθέρωση από μια αδικία, από την καταπίεση, από ένα δόγμα, από την πείνα, από την άγνοια, από τους περιορισμούς που εμποδίζουν κάποιον να είναι ο εαυτός του, από την ανισότητα, η ελευθερία είναι το πιο όμορφο από τα ιδανικά. Αλλά όταν ελευθερία σημαίνει, όπως σημαίνει σήμερα, να νιώθεις ελεύθερος να αγνοείς το κοινό καλό, τις ανάγκες των άλλων, τα βάσανα των άλλων, να νιώθεις ελεύθερος να ανταγωνίζεσαι και να κερδίζεις ποδοπατώντας τους άλλους, τότε η ελευθερία είναι η πιο βρώμικη λέξη. Αυτό ακριβώς σημαίνει η λέξη ελευθερία σήμερα: να αγνοούμε το κοινό καλό. Μια μέρα, ενώ οδηγούσα σε μια πόλη όπου οι άνθρωποι δεν τηρούν πολύ τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας, μια φίλη μου είπε: «Υπάρχουν άνθρωποι που αισθάνονται ελεύθεροι να περνούν όταν το φανάρι είναι κόκκινο. Θεωρούν το φανάρι εχθρό τους επειδή περιορίζει την ελευθερία τους. Πόσο ανόητο, το φανάρι είναι εκεί για να βοηθά τους πάντες. Είναι ένας φίλος, όχι εχθρός». Αυτή είναι η ελευθερία της Δύσης. Η ελευθερία να μολύνουμε μας οδηγεί σε οικολογική καταστροφή. Η ελευθερία να οπλιστούμε στην πυρηνική καταστροφή. Η ελεύθερη αγορά μας έχει ήδη φέρει οικονομικές ανισότητες που δεν έχουμε ξαναδεί στην ιστορία. Οι πολιτικές ελευθερίες μας οδηγούν στην παγκόσμια κυριαρχία των υπερπλούσιων, που ενδιαφέρονται μόνο να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να γίνουν ακόμη πλουσιότεροι. Η ελευθερία να ψηφίζουμε μας έχει φέρει μια πολιτική τάξη που, αντί να νοιάζεται για το δημόσιο καλό, ασχολείται μόνο με το πώς θα επανεκλεγεί σε λίγους μήνες και είναι ανίκανη να κοιτάξει στο μακρινό μέλλον.
Για να σώσουμε τον κόσμο από τις καταστροφές που πλησιάζουν τώρα και από εκείνες που ήδη υπάρχουν — από την υπερθέρμανση του πλανήτη, από τον ολοένα και πιο κοντινό πυρηνικό πόλεμο, από τους καταστροφικούς πολέμους που βρίσκονται σε εξέλιξη, από τη φτώχεια στην οποία εξακολουθεί να ζει μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, από τις πανδημίες που σίγουρα σύντομα θα προκύψουν, από την καταπίεση στην οποία εξακολουθούν να ζουν τόσοι πολλοί άνθρωποι — το τελευταίο πράγμα που χρειαζόμαστε είναι περισσότερη ελευθερία για την αλαζονεία των δυνάμεων που μας έφεραν, που μας έχουν οδηγήσει σε αυτό.
Αντιθέτως, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι το κοινό καλό, το καλό όλων μας, πρέπει να είναι πιο σημαντικό από την αλαζονεία των μεμονωμένων, την υπεροψία τους. Πρέπει να συμφωνήσουμε σε κοινούς κανόνες. Να συνεργαζόμαστε, να δουλεύουμε μαζί, όχι ο ένας εναντίον του άλλου. Όταν οι καταπιεσμένοι μιλούν για ελευθερία, η καρδιά μου είναι μαζί τους. Όταν οι πλούσιοι και οι ισχυροί του κόσμου μιλούν για ελευθερία, έχουν την πλήρη περιφρόνησή μου.
ο Carlo Rovelli, φυσικός, δοκιμιογράφος και επιστημονικός επικοινωνιολόγος, υπήρξε καθηγητής πανεπιστημίου στην Ιταλία, τη Γαλλία και τις Ηπα. Το τελευταίο του βιβλίο, γραμμένο με τους Giorgia Marzano και Massimo Tirelli, είναι Il volo di Francesca (Feltrinelli).
Mιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος Comune-info
