27/09/2025
Γιατί εξαπλώνεται το κακό; Το κακό, πρώτα και κύρια, είναι αυτό που μας τυφλώνει στις επιπτώσεις των τρόπων ζωής μας. Πρέπει να καταρρίψουμε τους προστατευτικούς μας αυτοματισμούς, την υποτιθέμενη κανονικότητα. «Η εξέγερση ενάντια στο κακό είναι η εξέγερση των γραναζιών της μηχανής…» γράφει ο Amador Fernández-Savater, Αμαδόρ Φερνάντες-Σαβατέρ. «Προκαλούμε τους εαυτούς μας να αμφισβητήσουμε ένα σύστημα πολέμου και θανάτου που βασίζεται στην ανευθυνότητα, τον αυτοματισμό, την αποσύνδεση μεταξύ χειρονομιών και συνεπειών…”.
Πώς διαδίδεται το κακό; Αυτό το ερώτημα στοίχειωσε δύο μεγάλους στοχαστές του 20ού αιώνα, τη Χάνα Άρεντ και τον Γκίντερ Άντερς, Hannah Arendt e Günther Anders, παντρεμένοι για κάποια χρόνια, εμμονικοί με την προσπάθεια να συλλάβουν την ιδιαιτερότητα της σύγχρονης βαρβαρότητας, της φρίκης της νεωτερικότητας.
Η απάντηση της Χάνα Άρεντ στην υπερ-μεταδοτική κοινοτοπία του κακού έχει να κάνει με την αδυναμία σκέψης, με την αδυναμία να σκεφτόμαστε. «Το κακό είναι ένα κενό σκέψης», λέει. Τι σημαίνει να σκέφτεσαι για την Άρεντ; Έναν διάλογο με τον εαυτό μας, στον οποίο κάποιος χωρίζεται στα δύο για να αναλογιστεί σχετικά με το τι κάνει και να εξετάσει πώς ζει, τι απαιτεί από εμάς η παύση των αυτοματισμών και το άνοιγμα του χρόνου.
Μετά τη δίκη του Άντολφ Άιχμαν στο Ισραήλ το 1961, η Άρεντ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο ηγέτης των ναζί, επιφορτισμένος με την οργάνωση της εφοδιαστικής της «Τελικής Λύσης» για τους εβραίους, δεν ήταν ένα σαδιστικό και αιμοδιψές τέρας, αλλά μάλλον ένας υπάκουος επίσημος λειτουργός, ένας λάτρης της ιεραρχίας, ανίκανος να αναλογιστεί τι έκανε και, ως εκ τούτου, να συναγάγει ηθικές συνέπειες. Το ηλίθιο γρανάζι μιας εγκληματικής μηχανής.
Η απάντηση του Άντερς, από την πλευρά του, έχει να κάνει με την αδυναμία κάποιος να νιώθει και να φαντάζεται.
Στην εποχή της τεχνικοποίησης της ύπαρξης, του γενικευμένου καταμερισμού της εργασίας, δημιουργείται ένα «προμηθεϊκό χάσμα»: η άβυσσος ανάμεσα σε αυτό που είμαστε σε θέση να παράγουμε, σε αυτό που είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε και σε αυτό που είμαστε σε θέση να φανταζόμαστε. Αυτό το χάσμα, αυτή η αποσύνδεση, είναι, για τον Άντερς, «το τερατώδες».
Σαν γρανάζια μιας τεράστιας μηχανής, όλοι εμείς συμβάλλουμε, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, στην παραγωγή καταστροφικών επιπτώσεων, αλλά αδυνατούμε να αντιληφθούμε την έκτασή τους, να μετρήσουμε το εύρος τους ή ακόμα και να φανταστούμε τις συνολικές τους συνέπειες. Ο Άντερς αναλύει την πυρηνική απειλή υπό αυτό το πρίσμα, αλλά μπορούμε επίσης να αναλογιστούμε σχετικά με την κλιματική κρίση.
Οι ουσιαστικές, λογικές διασυνδέσεις μεταξύ των καθημερινών μας πράξεων και των τεράστιων και παγκόσμιων συνεπειών τους έχουν διακοπεί, κόπηκαν. Αδυναμία να νιώσουμε, αδυναμία να σκεφτούμε, αδυναμία να φανταστούμε: Πιστεύω ότι η Άρεντ και ο Άντερς, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, συνδέουν την εξάπλωση της βαρβαρότητας και του κακού με μια γενική κρίση υπευθυνότητας, της ικανότητας να αναλαμβάνουμε την ευθύνη αυτού που βιώνουμε, να αντλούμε συνέπειες από τις πράξεις μας.
Το κακό εγγράφεται σε δομές που αποδυναμώνουν τα υποκείμενα, τα οποία παντού μεταμορφώνονται σε απλά αντικείμενα τα οποία δεν ξέρουν τι κάνουν, δεν αισθάνονται αυτό που κάνουν, δεν σκέφτονται τι κάνουν. Η καταστροφή είναι τόσο μεγάλη που δεν μας αφορά προσωπικά. Η υπευθυνότητα έχει καταστεί αδύνατη, λέει ο Άντερς, επειδή οι επιπτώσεις, οι συνέπειες του τρόπου ζωής μας ξεπερνούν κάθε υπολογισμό και πρόβλεψη, αλλά ταυτόχρονα είναι απολύτως επείγουσα και απαραίτητη.
Αδύνατη και απαραίτητη ευθύνη: ο κατεξοχήν επαναστάτης μιας τεχνολογικής κοινωνίας για τον Άντερς είναι ο Κλοντ Ίδερλι, Claude Eatherly, ο «πιλότος της Χιροσίμα». Γιατί; Με την επιστροφή του στο σπίτι, σε αντίθεση με όλους τους συντρόφους του, ο Eatherly αποκηρύσσει πρώτα την ιδιότητά του ως ήρωας πολέμου μέσω μιας σειράς φαινομενικά παράλογων πράξεων, όπως ληστείες κλαμπ χωρίς να τσεπώνει τα χρήματα, και στη συνέχεια αρχίζει να συνεργάζεται με ειρηνιστικά και αντιπυρηνικά κινήματα.
Με αυτόν τον πολύ ιδιαίτερο τρόπο, ο Ίδερλι αναλαμβάνει την ευθύνη για κάτι που δεν γνώριζε (την ακριβή φύση της αεροπορικής του αποστολής) και δεν είχε αποφασίσει, αλλά στην οποία παρόλα αυτά συμμετείχε και ενεπλάκη. Μια αδύνατη και απαραίτητη ευθύνη-υπευθυνότητα: ο Ίδερλι είναι, σημείο προς σημείο, το ακριβώς αντίθετο του Άιχμαν. Εναπόκειται σε εμάς, λέει ο Anders, να επιλέξουμε αν θα είμαστε «παιδιά του Άιχμαν» ή «παιδιά του Eatherly». Αν θα συμμετάσχουμε στο «τερατώδες» ή αν θα επαναστατήσουμε εναντίον του.
Η διακοπή του αυτοματοποιημένου
Το κακό είναι αυτοματοποιημένο, το κακό είναι το αυτοματοποιημένο. Εξαλείφει τις συνέπειες αυτών που κάνουμε, μας τυφλώνει ως προς τις επιπτώσεις των τρόπων ζωής στους οποίους είμαστε βυθισμένοι. Το κακό εξαπλώνεται μέσω της μη αντίστασης στο κακό. Η δύναμη των αποκλεισμών της Vuelta στην Ισπανία, η δύναμη της διακοπής, ήταν ακριβώς η αναστολή της κανονικότητας, των μηχανισμών.
Αν τα μπλόκα του Ποδηλατικού Γύρου έχουν ταρακουνήσει τόσα πολλά πράγματα, έχουν συγκινήσει τόσους πολλούς ανθρώπους, και μάλιστα έχουν αναγκάσει την κυβέρνηση να λάβει μέτρα που προηγουμένως είχε απλώς δηλώσει ότι θα λάμβανε, είναι επειδή έχουν σπάσει τους αυτόματους μηχανισμούς, τους αυτοματισμούς που μας επιτρέπουν να κάνουμε τα στραβά μάτια, να κοιτάζουμε από την άλλη πλευρά κάθε μέρα και έχουν αγγίξει το νεύρο της προσωπικής και συλλογικής ευθύνης.
Η διακοπή ως μορφή δράσης είναι ικανή να προκαλέσει ένα γεγονός (κάτι συμβαίνει, κάτι κινείται, εκεί που όλα τα άλλα ήταν σε στασιμότητα, σταματημένα) επειδή θέτει σε κίνδυνο, εκθέτει την αλήθεια των υποκειμένων, το νόημα της ζωής για αυτά. Αυτή είναι η δύναμή της, αυτή είναι η αποτελεσματικότητά της, αυτή είναι η μόνη της μέθοδος. Υπό αυτή την έννοια, η χειρονομία διαμαρτυρίας των ακτιβιστών που οργάνωσαν τον πρώτο αποκλεισμό της Vuelta a España στο Figueres αξίζει να εκτιμηθεί.
Το θάρρος μιας δράσης που στηρίζεται αποκλειστικά στην κούραση με όσα συμβαίνουν, στην αντίληψη του απαράδεκτου, στην αποφασιστικότητα να γίνει κάτι γι’ αυτό, χωρίς a priori πολιτική ή δημοσιογραφική κάλυψη, χωρίς υπολογισμένες πλειοψηφίες ή εγγυήσεις επιτυχίας. Με άλλα λόγια, χωρίς τίποτα από όλα εκείνα που μια εποχή εμμονική με εγγυήσεις και πρωτόκολλα αναζητά απεγνωσμένα.
Οι πέντε άνθρωποι που ξεκίνησαν όλα αυτά, όπως έχει ήδη συμβεί στην ιστορία (ας θυμηθούμε, χωρίς να επεκταθούμε περαιτέρω, τους “los cuarenta de Sol” (που ξεκίνησαν το 15M) έβαλαν σε κίνδυνο την αλήθεια τους εκθέτοντας τα σώματά τους στο δρόμο καθώς περνούσε η ομάδα Israel_Premier Tech. Αυτό που έκαναν με ετούτο τον τρόπο ήταν να καταστήσουν ορατή και ευαίσθητη μια σύνδεση μεταξύ της Γάζας και του Ποδηλατικού Γύρου στην Ισπανία η οποία είχε περάσει απαρατήρητη, εγείροντας έτσι το ζήτημα της ευθύνης: τι θα κάνουμε γι’ αυτό;
“Αλλά ποιο είναι το δικό μου λάθος σε ό,τι συμβαίνει στη Γάζα;» άκουσα έναν ποδηλάτη να λέει στην τηλεόραση. Κανένα λάθος, φυσικά, αλλά κάποια ευθύνη; Δηλαδή, κάτι να κάνεις σχετικά με κάτι που δεν επέλεξες ή δεν αποφάσισες, αλλά στο οποίο εμπλέκεσαι και είσαι εμπλεκόμενος; Αυτό είναι το ερώτημα-το ζήτημα που εγείρουν οι κατηγορίες της ισραηλινής ομάδας εντός της ομάδας. οι προστατευτικοί αυτοματισμοί πέφτουν. Δεν μπορούμε πλέον απλώς να υπακούμε. οι συνθήκες μας αναγκάζουν να σκεφτόμαστε. πρέπει να βγάλουμε συμπεράσματα από εκείνο που συμβαίνει και να αντιδράσουμε.
Η ανάληψη ευθύνης είναι ακριβώς αυτό: να αντιδράς. να επινοείς κάτι στο οποίο να αντιδράς. Από αυτήν τη συγκεκριμένη σύνδεση μεταξύ Γάζας και Vuelta, που έγινε ορατή και απτή από την χειρονομία των ακτιβιστών της Figueres, η διακοπή διαταράσσει την κανονικότητα και εγείρει ερωτήματα σε όλους μας: διοικούντες, προπονητές, αθλητές, σχολιαστές, οπαδούς. Θα τα δεχτούμε όλα αυτά ή θα κάνουμε τα στραβά μάτια; Θα πούμε «Αυτό είναι απλώς άθλημα», αποσυνδέοντας τα πράγματα για άλλη μια φορά, ή θα πάμε λίγο παραπέρα;
Θα επιλέξουμε να είμαστε παιδιά του Eichmann ή παιδιά του Eatherly;
Σήμερα, παραμένουμε ηλίθια γρανάζια σε μια κολασμένη μηχανή. Ο πόλεμος εισχωρεί στους πόρους της καθημερινότητάς μας με χίλιους διαφορετικούς τρόπους. Για παράδειγμα, στην έκθεσή της για την «οικονομία της κατοχής», η Francesca Albanese απαριθμεί τις εταιρείες που συμμετέχουν στην καταστροφή της Γάζας: τράπεζες που υποστηρίζουν τους εποικισμούς, τσιμεντοβιομηχανίες που εξάγουν φυσικούς πόρους από τα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη, εταιρείες ενέργειας που τροφοδοτούν τον αποκλεισμό, εταιρείες όπλων και τεχνολογίας και αγορά πολεμικών ομολόγων από το Ισραήλ.
Ο ιστός των ονομάτων που ανήκουν σε όλες αυτές τις εταιρείες αποτελεί το πιο κοινότοπο ύφασμα της καθημερινότητάς μας: Microsoft, Amazon, IBM, Airbnb, Booking.com, Volvo, Hyundai, Allianz Insurance, κ.λπ. Η κοινοτοπία του κακού. Ο πόλεμος, στη σύγχρονη εποχή, έχει γίνει ολοκληρωτικός ή απόλυτος όχι μόνο επειδή δεν κάνει πλέον διάκριση μεταξύ πληθυσμού και μαχητών, προπαγάνδας και βομβαρδισμών, στρατιωτικών επιχειρήσεων και αστυνομικών επιχειρήσεων, αλλά επειδή διαπερνά την πολιτική, την οικονομία, την επιστημονική έρευνα, την τεχνολογία, την ενέργεια και τις μεταφορές.
Και αυτό που υποστηρίζει ολόκληρη την εικόνα είναι η απτή, καθημερινή αποσύνδεση μεταξύ των πραγμάτων, η ασυνέχεια μεταξύ αυτού που νιώθουμε, αυτού που σκεφτόμαστε, αυτού που φανταζόμαστε και αυτού που κάνουμε. Το δέρμα μας είναι ένα πεδίο μάχης.
Ο ριζοσπαστικός χαρακτήρας της διακοπής
Η εξέγερση ενάντια στο κακό είναι η εξέγερση των γραναζιών της μηχανής. Περνάμε από τα αντικείμενα στα υποκείμενα. Αντιμετωπίζουμε το αδύνατο αντί να ναρκώνουμε τους εαυτούς μας, να αναισθητοποιούμαστε. Σταματάμε να είμαστε υπάκουοι ηλίθιοι και αρχίζουμε να σκεφτόμαστε. Η διακοπή είναι μια ριζοσπαστική ενέργεια όχι μόνο επειδή δείχνει με το δάχτυλο τους ενόχους, τους ιδιοκτήτες ή τους μεγαλύτερους συνεργούς της μηχανής, αλλά επειδή θέτει υπό συζήτηση την ευθύνη όλων, επειδή ενεργοποιεί την ικανότητά μας να νιώθουμε, να σκεφτόμαστε και να αντιδρούμε σε ό,τι συμβαίνει.
Είναι μια ριζοσπαστική δράση, όχι επειδή καταρρίπτει κάποια εμπόδια, όπως αποδοκιμάζουν ορισμένοι πολιτικοί που δεν έχουν ανοιγοκλείσει τα μάτια τους μπροστά σε όσα συμβαίνουν στη Γάζα, αλλά επειδή αναστέλλει τους αυτόματους μηχανισμούς που καθιστούν δυνατή την αδιαφορία μας (δεν με αφορά, δεν με ενδιαφέρει, δεν με επηρεάζει) και μας ρωτάει ευθέως: τι νιώθουμε, τι βλέπουμε, τι σκεφτόμαστε, τι μπορούμε να κάνουμε σχετικά με αυτό; Σε αυτή την ψευδώς ατομικιστική και, σε τελική ανάλυση, υπερβολικά αγελαία εποχή, η εμπλοκή σε επιβλαβείς ή ανέντιμες καταστάσεις των υποκειμένων, η ανυποληψία της αλήθειας των υποκειμένων, είναι ένα είδος βίαιου σοκ.
Η διακοπή μας κάνει να σκεφτόμαστε, μας αναγκάζει να στοχαστούμε, μας ωθεί να σκεφτούμε. Είναι ο αθλητισμός ουδέτερος; Γιατί η Ρωσία και όχι το Ισραήλ; Είναι μια ομάδα ποδηλασίας το ίδιο με μια κυβέρνηση; Τι είναι η πολιτική, πού λαμβάνει χώρα, ποιοι έχουν συμφέροντα σε αυτήν; Ο Ποδηλατικός Γύρος-la Vuelta Ciclismo έχει καταστεί το μεγαλύτερο think tank της Χώρας αυτές τις μέρες. Ένα πραγματικό φεστιβάλ ιδεών. Φτιαγμένο από άβολα ερωτήματα, πραγματικές επιπτώσεις, εκτεθειμένα σώματα, εμπλεκόμενα υποκείμενα, υπαρξιακά ερωτήματα. Οι ιδέες, όπως ήθελαν οι καταστασιακοί, έχουν επιστρέψει επικίνδυνες επειδή έχουν συνέπειες.
Πάντα, μετά από κάτι σαν αυτό που συνέβη στο Γύρο, υπάρχουν εκείνοι που αναζητούν τη συνταγή για μια επιτυχημένη δράση: πόσο από αυτό πρέπει να έχει και πόσο από εκείνο, ποια είναι η δομή ή το παράθυρο ευκαιρίας της; Φυσικά, δεν υπάρχει μια συνταγή. Η δράση εξαρτάται πάντα, όπως ήδη έλεγε ο Μακιαβέλι, από την αρετή και την τύχη, από την τόλμη και από την περίπτωση, από την ενέργεια και την συγκυρία. Οι επιπτώσεις της είναι πέρα από τον έλεγχό μας, όσο κι αν αποδοκιμάζουν οι πολιτικοί ειδικοί.
Αλλά είμαι ακόμα σίγουρος για ένα πράγμα: τα πράγματα συμβαίνουν, τα πράγματα κινούνται, αν εμπλέκονται τα υποκείμενα, αν η «αλήθεια» τους (το νόημα της ύπαρξης γι’ αυτά) διακυβεύεται σε αυτό που κάνουν και σε εκείνο που λένε. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η επαγγελματική πολιτική παράγει λίγα μετασχηματιστικά αποτελέσματα, επειδή είναι όλα υπολογισμός; Η επιτυχημένη δράση δεν μπορεί να σχεδιαστεί, δεν μπορεί να πρωτοκολληθεί, αλλά μπορούμε να αμφισβητήσουμε τον εαυτό μας, να προκαλέσουμε εμάς τους ίδιους, σε αυτά που λέμε και κάνουμε, να εμπλακούμε, να μπούμε στο παιχνίδι.
Προκαλούμε τους εαυτούς μας να αμφισβητήσουμε, να προκαλέσουμε ένα σύστημα πολέμου και θανάτου που βασίζεται ακριβώς στην ανευθυνότητα, τον αυτοματισμό και την αποσύνδεση μεταξύ πράξεων και συνεπειών. Και ως εκ τούτου επικαλούμαστε την τύχη.
Δημοσιεύτηκε στο Ctxt.es κι εδώ με την εξουσιοδότηση του συγγραφέα
Σχόλια
- o NFL l;eei 24 Σεπτεμβρίου 2025 στις 17:35 This text powerfully exposes the banality of evil woven into our daily lives through Gaza and the Vuelta. The courage of the activists interruption forces us to confront uncomfortable truths and our own complicity, reminding us of the vital choice between indifference and rebellion.
Mιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος Comune-info
