Η μαζική μετάβαση από την παραδοσιακή βιομηχανία και τις χειρόγραφες διαδικασίες στην κυριαρχία της πληροφορικής, των υπολογιστών και του διαδικτύου είναι η ηλεκτρονική (ψηφιακή) εποχή που διανύουμε εδώ και κάποια χρόνια.
Το 1973, το τραγούδι« Ηλεκτρονική Εποχή» ήταν μια συμμετοχή στο Φεστιβάλ Τραγουδιού Θεσσαλονίκης (στίχοι- μουσική Δ. Κωνσταντάρας, τραγούδι Μπέσσυ Αργυράκη), με στίχους: «Την εποχή μας τη λένε ηλεκτρονική κι ένα κουμπί ρυθμίζει τη ζωή μας σαν μαριονέτες μας κατευθύνει μια κλωστή κι άμα κοπεί… Ικέτες, ικέτες θα βρεθούμε στο τέλος του ονείρου… ». Ήταν και αυτό το τραγούδι ένας εκπεφρασμένος προβληματισμός της εποχής εκείνης για την ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας. Την ίδια περίπου εποχή είχε διατυπωθεί στο επιστημονικό περιοδικό Electronics από τον Gordon Moore, έναν χημικό που η πορεία της ζωής του ήταν συνυφασμένη με την εξέλιξη των ηλεκτρονικών (transistor, chip κλπ), μια πρόβλεψη. Προέβλεψε πως η επεξεργαστική ισχύς των υπολογιστών θα διπλασιαζόταν κάθε δεκαοκτώ μήνες. Η προχωρημένη πρόταση αυτή συνόψιζε την αλματώδη ανάπτυξη των ψηφιακών υπολογιστών τα τελευταία πενήντα χρόνια και έγινε γνωστή ως νόμος του Μούρ. Μα και αυτή η καινοτόμα πρόβλεψη έχει ξεπεραστεί πλέον. Ήδη από το 2019 άρχισαν να εμφανίζονται ανακοινώσεις για έναν ριζικά νέο τύπο υπολογιστή, τον λεγόμενο “κβαντικό υπολογιστή”, που θα μπορούσε, οριστικά να ξεπεράσει κατά πολύ σε απόδοση έναν συνηθισμένο ψηφιακό υπερυπολογιστή. Αρχίζει δηλαδή μια νέα εποχή. Αυτή των κβαντικών υπολογιστών. Μιλάμε πλέον για αδιανόητες ταχύτητες επεξεργασίας δεδομένων και δυνατοτήτων. Αδιανόητες όχι μόνο για μας τους κοινούς θνητούς αλλά κυρίως ανεμπέδωτες για την πλειοψηφία του ανθρώπινου πληθυσμού. Είναι προφανής η διαπίστωση πως ζούμε σε μια γρήγορη εποχή. Η τεχνολογική εξέλιξη περνάει από μπρός μας με εκθετικά αυξανόμενη ταχύτητα. Ποιά είναι όμως η δική μας θέση και στάση απέναντι σε αυτόν τον καταιγισμό ταχύτητας της τεχνολογικής εξέλιξης;
Δεν τίθεται βέβαια υπό αμφισβήτηση ότι η τεχνολογία, ακόμη και με το νέο της επίτευγμα την τεχνητή νοημοσύνη, κάνει θαύματα, συμβάλλοντας καθοριστικά στην επιστημονική γνώση αλλά και στη θεραπευτική διαδικασία, στον χώρο της Ιατρικής. Ούτε αμφισβητούνται οι εξαιρετικά θετικές επιπτώσεις της σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης ζωής και καθημερινότητας. Άλλωστε η κάθε επιστημονική δυνατότητα είναι ένα εργαλείο. Και ως τέτοιο πρέπει να αντιμετωπίζεται, αποφεύγοντας την παγίδα είτε της θεοποίησης είτε της δαιμονοποίησής της. Αναδύονται όμως σημαντικά ερωτήματα με πολυδιάστατες αγκαθώσεις και παμέγγιστοι, πεμπτουσιακοί προβληματισμοί. Προβληματισμοί που δεν αφορούν μόνο τις δυνατότητες των μηχανών αλλά και ποιες ανθρώπινες ικανότητες θα συνεχίσουν να καλλιεργούνται από εμάς τους ίδιους. Ως ποιό βαθμό, για παράδειγμα, θα συνεχίσουμε να αμφισβητούμε, να αναζητούμε, να ρωτάμε «γιατί». Ποιές μορφές εξάρτησης και ελέγχου της ανθρώπινης ζωής θα εκχωρήσουμε στην τεχνολογία και ποιες θα κρατήσουμε/συγκρατήσουμε υπό τον έλεγχό μας. Πόσο και πώς θα μπορούμε να ελέγξουμε την συνεχώς αυξανόμενη εξάρτησή μας από αλγοριθμικά αυτοματοποιημένες λήψεις αποφάσεων που επηρεάζουν την κοινωνική ζωή, τις μεταξύ μας σχέσεις, τα θεμελιώδη δικαιώματα, τη Δημοκρατία… Κατά πόσο θα μπορούμε να αποφεύγουμε τη δογματική ανάγνωση των πληροφοριών. Πόσο καθαρά θα μπορούμε να ξεχωρίζουμε την πειστική παραπληροφόρηση, τα ψεύτικα videos, τη χειραγώγηση μέσω αλγορίθμων, τη διάβρωση της αλήθειας. Με ποιους τρόπους θα είναι εφικτή η προστασία μας από αθέμιτη, ανεύθυνη ή κακόβουλη χρήση της… Καθώς η τεχνολογία θα εισχωρεί συνεχώς σε περισσότερα πεδία δράσης, ξεπερνώντας κάποιες φορές την ανθρώπινη επάρκεια, θα ξεπετάγονται νέα ηθικά και κοινωνικά ζητήματα που δεν θα έπρεπε να υποβαθμίσουμε, να παρακάμψουμε ή να σπρώξουμε κάτω από το χαλί, στο βωμό μιας παθητικής αποδοχής της νέας πραγματικότητας ή μιας γενικευμένης ευκολίας. Η συνεχής παρουσία «έξυπνων» βοηθών στην καθημερινότητα σίγουρα θα μεταλλάξει τη σχέση μας με τη γνώση, τη μνήμη, την κριτική σκέψη στις αποφάσεις.
Ίσως στο μέλλον, αυτό που θα μας ξεχωρίζει να μην είναι η ευφυΐα αλλά η συνείδηση, η ευθυκρισία, η ηθική κρίση, η ενσυναίσθηση. Θα αναμετρηθεί η γνώση με την πληροφορία, η γνώση με τη σοφία. Η ανθρώπινη νόηση και η ανθρώπινη ψυχή πρέπει να κρατήσουν σθεναρά τα σκήπτρα στη ζωή μας. Είναι η δύναμή μας απέναντι σε ευφυείς, γαλίφικες, πλανεύτρες, εθιστικές μηχανές. Άλλωστε οι μηχανές ούτε θρηνούν, ούτε μετανιώνουν. Για να μη μετανιώσουμε κάποτε και εμείς επαναλαμβάνοντας τα λόγια του Τ.Σ. Έλιοτ από το μακρινό 1934: «Πού είναι η σοφία που χάσαμε στη γνώση; Πού είναι η γνώση που χάσαμε στις πληροφορίες; Πού είναι η Ζωή που χάσαμε ζώντας;»
Αθηνά Βολτέα
