29/11/2025
Η τελευταία έρευνα του Maurice Lemoine σχετικά με τη βενεζουελανική κοινοτική διαδικασία προσφέρει ένα ζωντανό, συναισθηματικό και κατά καιρούς επικό στιγμιότυπο, μια φωτογραφία ενός κοινωνικού μετασχηματισμού που σαρώνει, διασχίζει τη χώρα του Simon Bolivar για πάνω από είκοσι χρόνια. Αυτή η αφήγηση αξίζει προσοχής επειδή συλλέγει, αποτυπώνει την ουσία ενός μοναδικού πολιτικού εργαστηρίου στον σύγχρονο κόσμο, γράφει ο Luciano Vasapollo.
Και όμως, παράλληλα και δίπλα σε αυτή την απαραίτητη αφήγηση, είναι θεμελιώδες να προσθέσουμε μια κριτική ανάγνωση, ικανή να τοποθετήσει την εμπειρία των Κοινοτήτων μέσα στις αντιφάσεις -μερικές φορές σκληρές- που διασχίζουν τη μπολιβαριανή Βενεζουέλα, το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα και τις προκλήσεις της σοσιαλιστικής μετάβασης.
Ο κομμουνάρος ως πολιτικό υποκείμενο
Ο Λεμουάν ξεκινά με τα λόγια του Άνχελ Πράδο, Ángel Prado: «Soy un comunero… esta es mi profesión, mi estilo de vida», «Είμαι ένας κομμουνάρος… αυτό είναι το επάγγελμά μου, ο τρόπος ζωής μου». Δεν πρόκειται για μια φολκλοριστική διακήρυξη, αλλά για τον ορισμό μιας συλλογικής πολιτικής ταυτότητας. Η Κοινότητα -αυτή του Ελ Μαιζάλ, El Maizal, στο στήσιμο της οποίας βοήθησε ο Πράδο- δεν είναι απλώς μια περιοχή: είναι ένας τρόπος ζωής, ένα μοντέλο κοινωνικής παραγωγής, μια κατασκευή οργανωμένης λαϊκής εξουσίας.
Και όταν ο νέος υπουργός μας υπενθυμίζει ότι «η Κομούνα είναι ο μόνος δρόμος για να οικοδομήσουμε μια νέα κοινωνία», “la Comuna es la única vía para construir una nueva sociedad”, δεν μιλάει ως γραφειοκράτης, αλλά ως αγωνιστής, στρατευμένος.
Είναι ένα στρατηγικό σημείο: ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός δεν γεννιέται στα παλάτια, αλλά τρέφεται στις κοινότητες, στις αποφάσεις των συνελεύσεων, στις διαδικασίες παραγωγικής αυτοδιαχείρισης, στην άμεση δημοκρατία που βιώνεται μέρα με τη μέρα.
Τσάβες: «Comuna o nada!», »Κομμούνα ή τίποτα!» — συνέχεια και ρήξεις
Ο Λεμουάν ανασυνθέτει με ακρίβεια την προέλευση, τις απαρχές του σχεδίου: τη μετάβαση από τη φάση των δημοτικών συμβουλίων στην γέννηση των Κοινοτήτων ως υψηλότερου επιπέδου εδαφικής ολοκλήρωσης, ενσωμάτωσης.
Ο γάλλος δημοσιογράφος ορθώς θυμάται μια φράση κλειδί του Κομαντάντε: «Η μπολιβαριανή λαϊκή δημοκρατία θα γεννηθεί μέσα στις κοινότητες…», «La democracia popular bolivariana nacerá en las comunidades…»
Και είναι αλήθεια: ο Τσάβες κατάλαβε, πριν από πολλούς, ότι η συμμετοχική δημοκρατία δεν είναι απλώς ένα αξεσουάρ της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αλλά μια διαλεκτική υπέρβασή της.
Ωστόσο, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η οικοδόμηση του «Estado communal», του »κοινοτικού Κράτους» δεν είναι μια γραμμική διαδικασία. Απαιτεί την αντιμετώπιση των υφιστάμενων θεσμών, της πολιτικής κουλτούρας που κληρονομήθηκε από την Τέταρτη Δημοκρατία, και της εξωτερικής πίεσης ενός ιμπεριαλιστικού μπλοκ που βλέπει τη λαϊκή συμμετοχή ως την πραγματική απειλή για την κυριαρχία του. Εδώ, η ανάλυση του Lemoine είναι σωστή, αλλά ίσως πολύ επιεικής σε σχέση με τις πραγματικές δυσκολίες της διαδικασίας.
Το κρίσιμο σημείο: οικονομία και εξουσία
Ο Λεμουάν δίνει έμφαση, επιμένει στις κοινωνικές, πολιτικές και κοινοτικές διαστάσεις. Αλλά η λαϊκή αυτοκυβέρνηση είναι αδύνατη χωρίς αυτόνομη οικονομική ικανότητα. Αυτό είναι το πεδίο στο οποίο μετριέται η επιτυχία ή η αποτυχία του σοσιαλιστικού εγχειρήματος του 21ου αιώνα.
Όταν το ρεπορτάζ υπενθυμίζει πώς το Ελ Μαϊζάλ «έχτισε σχολεία, λαϊκές κατοικίες, δρόμους, δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας και αυτοδιαχειριζόμενη γεωργική παραγωγή», περιγράφεται ένα συγκεκριμένο, πραγματικό παράδειγμα λαϊκής εξουσίας. Αλλά το πραγματικό ζήτημα σήμερα είναι ένα άλλο: πώς να κλιμακωθεί, να αναρριχηθεί αυτό το μοντέλο σε εθνικό επίπεδο υπό συνθήκες οικονομικού αποκλεισμού, υπερπληθωρισμού και αντισυμβατικού πολέμου;
Η απάντηση που προέρχεται από τις Κομμούνες δεν είναι θεωρητική, είναι πρακτική: παραγωγική συνεργασία, λαϊκός έλεγχος, συλλογική αναδιανομή των πλεονασμάτων-της υπεραξίας, άμεση συμμετοχή στις οικονομικές αποφάσεις.
Μια αρχή που ο Μαρξ, στην ανάλυσή του για την Κομμούνα του Παρισιού, θα είχε αναγνωρίσει αμέσως: η κοινωνική εξουσία καθίσταται υλική εξουσία μόνο όταν διαχειρίζεται τα μέσα παραγωγής.
Το μάθημα της 23ης Ιανουαρίου
Το τμήμα στο οποίο ο Lemoine ανασυνθέτει την επαναστατική ιστορία της γειτονιάς «23 de Enero», »23 Ιανουαρίου» είναι εξαιρετικό—και απαραίτητο.
Όταν επικαλείται τα λόγια του Robert Longa, ο οποίος δηλώνει με ριζοσπαστική ειρωνεία ότι «τα κοινοτικά συμβούλια, αυτά είναι τα σοβιέτ!», «les conseils communaux, c’est les soviets !», αποτυπώνει μια βαθιά αλήθεια: τα συμβούλια είναι οργανισμοί άμεσης δημοκρατίας που μεταμορφώνουν τη συνείδηση των μαζών.
Αλλά εδώ πρέπει να προσθέσουμε ένα στοιχείο που το άρθρο αφήνει στο παρασκήνιο: τα σοβιέτ λειτουργούσαν επειδή ήταν όργανα της εργατικής εξουσίας. Οι Κοινότητες της Βενεζουέλας δεν έχουν ακόμη κάνει πλήρως αυτό το άλμα: να εδραιωθούν όχι μόνο ως κοινοτικοί χώροι, αλλά και ως πολιτικοοικονομικές δομές για την ολοκληρωμένη διαχείριση των εδαφών, των περιοχών.
Η στιγμή της μόνιμης συντακτικής συγκρότησης, η μόνιμη συστατική στιγμή
Η οικοδόμηση της κοινοτικής εξουσίας δεν είναι ένα διοικητικό σχέδιο: είναι μια ιστορική φάση, μια μόνιμη διαδικασία σύστασης.
Ο Lemoine μας υπενθυμίζει ότι «Δεν υπήρχε εγχειρίδιο», «Il n’y avait pas de manuel», ότι όλα δημιουργούνται μέσω δοκιμών και λαθών. Και αυτό είναι αλήθεια. Αλλά η απουσία ενός εγχειριδίου δεν πρέπει να σημαίνει την απουσία μιας στρατηγικής.
Εάν οι Κοινότητες παραμείνουν ενάρετες νησίδες, δεν μπορούν να αλλάξουν το Κράτος.
Εάν γίνουν ένα δίκτυο, ένα σύστημα, μια μορφή διακυβέρνησης, τότε ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός καθίσταται μη αναστρέψιμος.
Εσωτερικά και εξωτερικά κρίσιμα ζητήματα
Η έκθεση το θίγει ελάχιστα, αλλά είναι απαραίτητο να το δηλώσουμε ξεκάθαρα: ο οικονομικός αποκλεισμός που επιβλήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες έχει καταστρέψει τον παραγωγικό ιστό· οι έλεγχοι τιμών, απαραίτητοι στις αρχικές φάσεις, έχουν δημιουργήσει στρεβλώσεις· η συνύπαρξη μεταξύ των κοινοτικών δομών και των παραδοσιακών θεσμών παράγει συγκρούσεις· ο κίνδυνος γραφειοκρατικοποίησης είναι πάντα παρών.
Και όμως, παρά όλα αυτά, οι Κοινότητες αντιστέκονται.
Όπως αφηγείται ο Lemoine μέσω του Juan Lenzo, κατά τη διάρκεια της πανδημίας έπρεπε να “chercher les survivants”, «αναζητούν τους επιζώντες».
Και τους βρήκαν.
Επειδή οι οργανωμένοι άνθρωποι, ο οργανωμένος λαός – όταν πιστεύει στον ιστορικό του ρόλο – δεν υποχωρεί.
Η κληρονομιά και η Υπόσχεση
Το κείμενο του Lemoine αποτελεί σημαντική συμβολή επειδή δείχνει στον κόσμο αυτό που συχνά κρύβεται: Η Βενεζουέλα δεν είναι μόνο πετρέλαιο, κρίση και διεθνής προπαγάνδα. Η Βενεζουέλα είναι ένας λαός που χτίζει ένα εναλλακτικό πολιτικό μοντέλο, ριζωμένο στην ιστορία της χειραφέτησης της Λατινικής Αμερικής, στις διδασκαλίες του Τσάβες, στους αγώνες των κοινοτήτων, στη λαϊκή συμμετοχή.
Αλλά η κοινοτική εμπειρία δεν πρέπει να εξιδανικεύεται: πρέπει να ενισχύεται, να διορθώνεται και να διευρύνεται.
Επειδή η Κομμούνα δεν είναι ένα σύμβολο: είναι το έμβρυο του νέου Κράτους.
Και η επιλογή που έθεσε ο Τσάβες, «Κομμούνα ή τίποτα», «Comuna o nada!», παραμένει πιο επίκαιρη από ποτέ.
Η Κομμούνα είναι ο δρόμος.
Τα υπόλοιπα είναι η επιστροφή στην αστική τάξη.
23 Noεμβρίου 2025 –
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος contropiano.org
