Στις πλατείες για την Παλαιστίνη, στα φραγμένα λιμάνια, στις καθημερινές χειρονομίες αλληλεγγύης, έχουν βγει στην επιφάνεια άλλες λογικές αξίας: η ηθική όχι ως ιδιωτική ηθική αλλά ως δύναμη που δημιουργεί άλλους κόσμους. Η πρόκληση τώρα είναι να μετατρέψουμε αυτή την ηθική ώθηση σε καθημερινή πρακτική. «Οι συλλογικές κουζίνες, τα δίκτυα αμοιβαίας βοήθειας, τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, οι αγροοικολογικές και φεμινιστικές εμπειρίες», γράφει ο Massimo De Angelis, «είναι ήδη εργαστήρια αυτής της νέας πολιτικής… Από τις πρακτικές γειτονιάς μέχρι τα διεθνή δίκτυα αλληλεγγύης, η δυνατότητα άλλων κόσμων χτίζεται μόνο αν αυτό που γεννιέται στο κάτω μέρος καταφέρει να επικοινωνήσει, να διαπλεχθεί, να ξεχειλίσει… πέρα από όλα τα σύνορα με βάση την ταυτότητα, τα εθνικά και θεματικά… Όσο η ζωή θα συνεχίζει να ξεχειλίζει, η ελπίδα θα βρίσκει πάντα τρόπο να ξαναβγεί στη θάλασσα…”
Toρίνο, 3 oκτωβρίου. Φωτογραφία Acmos
Τις ημέρες που ακολούθησαν την ισραηλινή επίθεση στον Παγκόσμιο Στόλο Sumud, εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους στην Ιταλία και σε όλο τον κόσμο. Όχι μόνο σε ένδειξη αλληλεγγύης με τη Γάζα, αλλά και για να πουν όχι στην αδιαφορία, τη συνενοχή και την παραίτηση. Στην Ιταλία ειδικότερα, το κίνημα μέτρησε δύο γενικευμένες απεργίες (οι οποίες, σε αντίθεση με τις γενικές απεργίες, δεν αφορούν μόνο εργαζόμενους με συμβάσεις ορισμένου χρόνου), και αμέτρητες άλλες περιφρουρήσεις και πρωτοβουλίες. Εκατομμύρια άνθρωποι, σε περισσότερες από εκατό πόλεις, μετέτρεψαν την αγανάκτησή σε κίνημα. Αλλά αυτό που είναι πιο εντυπωσιακό δεν είναι η ποσότητα: είναι η ποιότητα αυτής της συλλογικής έκρηξης. Ένα πλήθος παιδιών, δασκάλων, ηλικιωμένων, οικογενειών, εργατών, λεσβιών, μεταναστών – και προσθέστε εσείς όλους τους τύπους διαφορών που σχετίζονται περισσότερο ή λιγότερο με την ταυτότητα που θέλετε – ήταν εκεί, αν όχι σε κάποιο μπαρ, παραπονούμενοι ότι «είναι μάταιο ούτως ή άλλως» ή «τι με νοιάζει εμένα η Παλαιστίνη;». Ακόμα και οι κρατούμενοι απήργησαν!
Οι διαδηλώσεις για την Παλαιστίνη και τον Παγκόσμιο Στόλο Sumud άνοιξαν ένα ρήγμα στην κανονικότητα ενός κόσμου που κάνει τη γενοκτονία ένα αφοπλιστικό καθημερινό θέαμα. Είναι ένα κίνημα που σίγουρα γεννιέται από μια ηθική παρόρμηση – η οποία δεν εννοείται ως ένα σύνολο ηθικών αρχών, αλλά ως μια έμφυτη δύναμη της ζωής που αντιδρά στην αδικία και εκδηλώνει un conatus, μια προσπάθεια που τείνει να ανατρέψει την αποκρουστική ιεραρχία των αξιών που καθιστά δυνατή τη γενοκτονία. Αλλά η ηθική καθίσταται πολιτική όταν η αναπνοή των σωμάτων γίνεται κοινή, ανατρέπει παλιά σύνορα και αναγνωρίζει συλλογικά τη διαφορά που κάνει τη διαφορά, την κόκκινη γραμμή που μας χωρίζει από τη δύναμη, την εξουσία ενός δήμιου. Όπως απαγγέλλει εκείνη η όμορφη πινακίδα που προβάλλονταν στη Ρώμη: «Νομίζαμε ότι απελευθερώναμε την Παλαιστίνη, και αντιθέτως η Παλαιστίνη απελευθερώνει εμάς”.
Αυτό που εκφράστηκε σε αυτές τις πλατείες ήταν ένας ζωτικός παλμός, μια πνοή ζωής, όπως το ονόμασε ο Enrico Euli στην Comune (Ζωή μέσα και ενάντια στον θάνατο) (La vita dentro e contro la morte): η επαναβεβαίωση της ζωής ενάντια στο θάνατο, της συλλογικής δράσης ενάντια στην αναισθησία της εξουσίας. Ξαφνικά, ανακαλύψαμε τους εαυτούς μας όχι πλέον μόνο συνειδητοποιημένους, όχι πλέον απλώς κυνικούς, ούτε απλώς παραιτημένους. Αυτή η έκρηξη καταδεικνύει μια ταλάντευση μεταξύ δύο συναισθημάτων που πολλοί από εμάς, λίγο πολύ, μοιραζόμαστε: αφενός, την επίγνωση της αδυναμίας μπροστά στο τέρας του πολέμου, του παγκόσμιου τεχνο-φασισμού, της οικολογικής και ηθικής καταστροφής στην οποία είμαστε βυθισμένοι· από την άλλη, την ακαταμάχητη παρόρμηση να αντιδράσουμε, να βγούμε στους δρόμους, να πούμε όχι, ακόμη και γνωρίζοντας ότι η μάχη μοιάζει χαμένη. Αυτή η αμφιθυμία δεν είναι αδυναμία, αλλά η ίδια η συνθήκη δράσης σήμερα, η πραγματική. Είναι το έδαφος στο οποίο παίζεται η σχέση, η αλληλοσύνδεση ηθικής και πολιτικής.
Μέσα σε αυτή τη δόνηση αλληλοσυνδέονται ηθική και πολιτική, πρακτική και αξία, τοπικό και πλανητικό: ένα νέο πεδίο δυνατοτήτων που έχουμε ονομάσει sumud – επιμονή, ρίζωμα, αναπνοή. Γιατί όταν ο θάνατος καθίσταται σύστημα και η ειρήνη μια βιομηχανία των οπλισμών, κάθε ξεχειλιστική χειρονομία ζωής είναι ήδη πολιτική. Κάθε βάρκα που σαλπάρει, κάθε πορεία που διασχίζει την πόλη, κάθε κεφίγιε στο λαιμό λέει το ίδιο πράγμα: όχι στο όνομά μου. Μια ανυπακοή που διασχίζει τη θάλασσα για να σπάσει την πολιορκία, να αποκαλύψει την αδράνεια των δυτικών κυβερνήσεων και να μεταφέρει βοήθειες σε έναν πληθυσμό καταδικασμένο στην πείνα. Σχεσιακές και πρακτικές αξίες, αξίες χρήσης επαναδιατυπωμένες απέναντι σε ένα σύστημα που τείνει να επιβάλει την αποκλειστική κυριαρχία της ανταλλακτικής αξίας και της αυτοκρατορικής διοίκησης.
ο Franco (Bifo) Berardi (Ένας ηθικός ξεσηκωμός. Και τώρα; Una sollevazione etica. E adesso?) περιέγραψε την κινητοποίηση ως μια «ηθική εξέγερση», και είναι, αλλά όχι με την ηθικολογική έννοια του όρου. Η ηθική για την οποία μιλάμε εδώ δεν είναι κώδικας, είναι ένα πεδίο δυνάμεων. Είναι η ανάδυση και η εκδήλωση άλλων κριτηρίων αξίας, άλλων μέτρων του εφικτού, μέσα στο πλαίσιο της κοινωνικής συνεργασίας. Και αυτό το «άλλο» είναι το προϊόν σωμάτων που τίθενται σε δράση. η Lea Melandri (Τα σώματα και η συλλογική ευθύνη I corpi e la responsabilità collettiva) το άδραξε καλά: οι πλατείες έχουν επαναφέρει στο επίκεντρο αυτό που για αιώνες θεωρούνταν «εκτός θέματος» – τα σώματα, την εσωτερική ζωή, τις ανθρώπινες εμπειρίες. Όπως το ’68, τα «απροσδόκητα υποκείμενα» – γυναίκες, νέοι, απλοί άνθρωποι – έχουν επιστρέψει στο προσκήνιο, φέρνοντας μαζί τους ένα αίσθημα κοινής ευθύνης, ευθύνης που μοιράζονται. Σε μια εποχή που η θεσμική πολιτική φαίνεται σβησμένη, ο πολιτικός χαρακτήρας αναγεννάται στην παρουσία: στα χέρια, στα βήματα, στις φωνές, στα βλέμματα.
ο Amador Fernández-Savater (Ο στολίσκος είναι μια πράξη πολιτικής ανυπακοής La flotilla è un atto di disobbedienza politica) το λέει ξεκάθαρα: ο Στόλος «δεν είναι μια ανθρωπιστική πρωτοβουλία, αλλά μια πράξη πολιτικής ανυπακοής». Είναι η δικαιοσύνη που βρίσκει ξανά το σπαθί της, όχι στη βία, αλλά στη δύναμη των σωμάτων σε κίνηση. Η ανθρωπιστική γλώσσα διαχωρίζει τη φροντίδα από την πολιτική· ο Στολίσκος τα ανασυνθέτει. Το να φέρνεις ψωμί και φάρμακα, σε αυτό το πλαίσιο, σημαίνει αμφισβήτηση της λογικής του πολέμου. Είναι μια ρωγμή στην κυριαρχία, μια πράξη θάρρους. Και πολλοί από εμάς αναγνωρίσαμε τους εαυτούς μας σε αυτή την πράξη αξίας.
Το να μιλάμε για ηθική, τελικά, σημαίνει να μιλάμε για πρακτικές αξίας: η ηθική δεν είναι κάτι αλλού στη ζωή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο, μέσω της κοινωνικής συνεργασίας και των καθημερινών συνδέσεων που μας διαπλέκουν σε πολλαπλά παραγωγικά κυκλώματα, παράγουμε και αναπαράγουμε όχι μόνο αγαθά, αλλά και αξίες, σχέσεις και νοήματα. Ο καπιταλισμός, ωστόσο, ιεραρχεί αυτές τις διαδικασίες, τοποθετώντας την ανταλλακτική αξία στην κορυφή – και τα κέρδη και τη λογική της διοίκησης που τη συνοδεύουν – και υποτάσσοντας τις σχέσεις χρήσης και τις σχεσιακές αξίες σε αυτήν
Στην εργασία μου, αποκαλώ πράξη αξίας, prassi di valore [1] αυτό το πεδίο πρακτικών μέσω του οποίου οι άνθρωποι παράγουν και αναπαράγουν μαζί ύλη και νόημα: αγαθά, σχέσεις, νοήματα. Κάθε κοινωνία διασχίζεται από διαφορετικά πεδία, κυριότητες αξίας – σχεσιακά, χρήσης, ανταλλαγής, εντολής – σε συνεχή ένταση. Ο καπιταλισμός τα οργανώνει σε μια πυραμίδα, αλλά η καθημερινή ζωή πάντα διαφεύγει αυτής της αναγωγής, αυτής της κατάντιας: σε κάθε χειρονομία αλληλεγγύης, φροντίδας ή ανυπακοής αναδύονται άλλες μορφές αξίας που ανατρέπουν την κυρίαρχη ιεραρχία και ανασυνθέτουν τις σχεσιακές και χρηστικές αξίες.
Στις πλατείες για την Παλαιστίνη, στα αποκλεισμένα λιμάνια, στις καθημερινές χειρονομίες αλληλεγγύης, άνθισαν αυτές οι άλλες λογικές αξιών με ανατρεπτική, διασπαστική δύναμη: σχεσιακές, ζωτικές, προσανατολισμένες στη ζωή και όχι στο κέρδος. Υπήρξαν ο τόπος όπου η σχεσιακή δύναμη των σωμάτων αμφισβήτησε την κυριαρχία, την προκάλεσε, όπου η χρήση και η φροντίδα αντιτάχθηκαν στη λογική της ανταλλαγής και του πολέμου. Η ηθική, κατανοητή με αυτό τον τρόπο, δεν είναι μια ιδιωτική ηθική αλλά μια συστατική, και επομένως πολιτική, δύναμη: η επιθυμία αναδιοργάνωσης της ζωής και της κοινωνικής συνεργασίας σύμφωνα με αυτό που είναι πραγματικά πολύτιμο, που αξίζει αληθινά.
Ζούμε σε έναν κόσμο που μας ζητά να προσαρμοζόμαστε καθημερινά: να εργαζόμαστε, να καταναλώνουμε και να παραμένουμε σιωπηλοί, ενώ το σύστημα καταστρέφει τις ίδιες τις συνθήκες ζωής. Ωστόσο, στον ίδιο κόσμο, αναδύεται ένας αντίρροπος παλμός: αυτός εκείνων που αρνούνται να τα παρατήσουν, εκείνων που αισθάνονται ότι ακόμη και μια μικρή χειρονομία φροντίδας, μια διαδήλωση, μια πράξη ανυπακοής, έχει μια εγγενή αξία, ουσιαστική, εσωτερική, ακόμη και αν δεν παράγει άμεσα αποτελέσματα. Ανάμεσα στην απογοητευμένη προσαρμογή και την επιθυμία για εγκατάλειψη, ανάμεσα στην παραίτηση και την ελπίδα, κινείται η ένταση που ονομάζουμε ηθική. Και είναι από αυτήν την ένταση που μπορεί να γεννηθεί, ξανά, η πολιτική.
Αλλά κάθε ηθική δύναμη είναι εύθραυστη αν δεν βρει μορφές οργάνωσης. Η αμφιθυμία της εποχής μας -μεταξύ αδυναμίας και επιθυμίας- δεν μπορεί να ξεπεραστεί μόνο με αγανάκτηση. Χρειαζόμαστε συνέχεια, χρειαζόμαστε ανθεκτικότητα, διάρκεια, χρειαζόμαστε περιβάλλοντα πραγματικής συνεργασίας, όπου μαζί μπορούμε να απελευθερωθούμε, έστω και υλικά, έστω και σταδιακά, από την ηγεμονία αυτής της εξουσίας και από τους κανόνες της ζωής της. Εξ ου και η πρόκληση: να μετατρέψουμε την ηθική ώθηση σε καθημερινή πρακτική. Όχι απλώς να βγούμε στους δρόμους, αλλά να δημιουργήσουμε κόσμους. Οι συλλογικές κουζίνες, τα δίκτυα αμοιβαίας βοήθειας, τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, οι αγροοικολογικές και φεμινιστικές εμπειρίες είναι ήδη εργαστήρια αυτής της νέας πολιτικής: Όχι αντιπροσωπευτικές, αλλά συστατικές. Αυτές οι εμπειρίες – τοπικές, συγκεκριμένες, ριζωμένες στις περιοχές – δεν είναι ένα καταφύγιο, αλλά σημεία εκκίνησης. Κάθε φορά που μια κοινότητα οργανώνεται για να ζήσει διαφορετικά, ανοίγει ένα ρήγμα στην κυρίαρχη τάξη και δημιουργεί τις προϋποθέσεις, τις συνθήκες για μια ευρύτερη σύνδεση. Από τις πρακτικές γειτονιάς μέχρι τα διεθνή δίκτυα αλληλεγγύης, η πιθανότητα άλλων κόσμων οικοδομείται μόνο εάν αυτό που γεννιέται από τα κάτω είναι σε θέση να επικοινωνεί, να διαπλέκεται και να ξεχειλίζει.
Σε αυτό ακριβώς τον ορίζοντα τοποθετείται το κάλεσμα του Sandro Mezzadra (στο Euronomade): Να ξεχειλίσει Esondare: Το κίνημα πρέπει να συνεχίσει να ξεχειλίζει, να βγει από τα εθνικά σύνορα, γιατί μόνο σε αυτή την εγκάρσια διάσταση μπορεί να θέσει υπό συζήτηση, να αμφισβητήσει την ανισότητα των δυνάμεων. Το να ξεχειλίζεις δεν σημαίνει απλώς να εξαπλώνεσαι, αλλά να υπάρχεις και να αντιστέκεσαι σε κάθε κλίμακα: από το τοπικό έως το πλανητικό, από το συμβολικό έως το υλικό, από το καθημερινό έως το υποδομικό. Ο πόλεμος και η γενοκτονία είναι παγκόσμιες διαδικασίες, που συνδυάζουν τα χρηματοοικονομικά, την εφοδιαστική, τη διπλωματία και τα μέσα ενημέρωσης. Αλλά είναι επίσης διαδικασίες που διαδραματίζονται στην καθημερινή πραγματικότητα της ζωής, ως τοποθετημένες στιγμές εκείνων των παγκόσμιων διαδικασιών. Για να τις αντιμετωπίσουμε, χρειαζόμαστε ένα αντι-δίκτυο πρακτικών και αλληλεγγύης, ένα συναλλακτικό κοινό που συνδέει τους αγώνες σε λιμάνια, πανεπιστήμια, ύπαιθρο και γειτονιές του κόσμου, και που ανοίγει και συνδέει με επιτυχία άλλους χώρους κοινωνικής συνεργασίας. Υπό αυτό το πρίσμα, το ξεχείλισμα είναι μια αξιακή πρακτική, prassi del valore που επεκτείνει την κοινωνική συνεργασία πέρα από όλα τα σύνορα – ταυτότητας, εθνικά και θεματικά — κάνοντας να επικοινωνούν τους τομείς, τις κυριαρχίες της αξίας μεταξύ λαών και εδαφών, μεταξύ της Μεσογείου και της Λατινικής Αμερικής, μεταξύ των περιβαλλοντικών, εργατικών, μεταναστευτικών και απελευθερωτικών κινημάτων. Δεν σβήνει, δεν διαγράφει τις διαφορές, τις συμφιλιώνει. Δημιουργεί μια νέα παγκόσμια εμβέλεια, μια νέα πλανητική αναπνοή: μια πολιτική δίχως σταθερό κέντρο, ριζωμένη στο ίδιο το κίνημα της ζωής που υπερασπίζεται τον εαυτό της και της κοινωνικής συνεργασίας που επιδιώκει να αναδιαμορφωθεί επάνω σε νέα θεμέλια.
Στις πλατείες για τη Γάζα, αυτή η ανάσα ήταν ξεκάθαρα αισθητή. Όχι η άκαμπτη ενότητα ενός κόμματος, αλλά η πολυφωνία μιας μουσικής συναυλίας, di una jam session [2]: δυσαρμονίες και αυτοσχεδιασμοί που αναζητούν αρμονία. Ο ρυθμός της κοινής ζωής, del commoning, γινόταν αντιληπτός, η συνεργασία ως τέχνη και αναγκαιότητα. Η ηθική καθίσταται ρυθμός, η πολιτική καθίσταται χορός και η αναπνοή -όπως στη τζαζ μουσική- γίνεται συλλογική δύναμη.
Ο Στόλος, λοιπόν, δεν είναι μια απομονωμένη πράξη, αλλά ένα σημάδι μετάβασης: από το ανθρωπιστικό στο κοινοτικό-στο κοινό, από την ανακούφιση-την βοήθεια στην αλληλεγγύη, από την χειρονομία στον μετασχηματισμό. Κάθε φορά που η ζωή αντιτίθεται, επιβεβαιώνει τον εαυτό της ενάντια στον θάνατο, παράγεται μια ομορφιά που είναι επίσης υλική δύναμη. Είναι η πολιτική ως δημιουργία κοινών συνθηκών διαβίωσης, που μοιραζόμαστε από κοινού.
Σήμερα, μπροστά στην καταστροφή, η απλούστερη και πιο δύσκολη χειρονομία παραμένει να συνεχίσουμε να αναπνέουμε. Αλλά να αναπνέουμε, από μόνοι μας, δεν είναι αρκετό, δεν φτάνει. Οι πλατείες, οι βάρκες, τα δίκτυα αλληλεγγύης μας λένε ότι η αναπνοή μπορεί ακόμα να καταστεί κοινή, αρμονική, επίμονη.
Το να υπάρχεις σήμερα σημαίνει ολοένα και περισσότερο αντίσταση, να αντιστέκεσαι όλο και περισσότερο, και να αντιστέκεσαι σημαίνει να μεταμορφώνεις την ηθική σε πολιτική, την συμπόνια σε συνεργασία, την απλή επιβίωση σε κοινή ζωή, από κοινού.
Όσο μοιραζόμαστε μια κοινή ανάσα, η ιστορία δεν έχει τελειώσει. Και όσο η ζωή συνεχίζει να ξεχειλίζει, η ελπίδα θα βρίσκει πάντα τον τρόπο να μπαίνει ξανά στη θάλασσα.
[1]. Η «αξιακή πρακτική» «Prassi di valore», δεν είναι μια τυποποιημένη έκφραση, αλλά ερμηνεύεται ως η συνήθης διαδικασία ή έθιμο (πρακτική) που προσδίδει ή καθιερώνει την αξία (ενός αγαθού, μιας ιδέας κ.λπ.)
[2]. Ένα jam session είναι μια άτυπη μουσική εκδήλωση όπου οι μουσικοί αυτοσχεδιάζουν μουσική μαζί χωρίς εκτεταμένη προετοιμασία ή προκαθορισμένες ενορχηστρώσεις, παίζοντας για τη δική τους απόλαυση. Συχνά συνδεδεμένες με την τζαζ, αυτές οι συνεδρίες επιτρέπουν στους μουσικούς να αλληλεπιδρούν, να πειραματίζονται με μουσικές ιδέες και να αναπτύσσουν τη δημιουργικότητά τους σε ένα χαλαρό περιβάλλον. Η μουσική που δημιουργείται είναι αυθόρμητη, με τους μουσικούς να παίζουν πάνω σε γνωστά τραγούδια ή ακολουθίες συγχορδιών και να παίζουν με τη σειρά αυτοσχέδια σόλο
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος Comune-info
