Στις 15-16 νοεμβρίου του περασμένου έτους, το ουκρανικό περιοδικό «Commons» διοργάνωσε μια συζήτηση με τίτλο «Αναζητώντας την Ευρώπη», «In Search of Europe». Χρησιμοποιώντας το έδαφος της αίτησης ένταξης της χώρας στην ΕΕ, οι ομιλητές, άνδρες και γυναίκες, έθιξαν διάφορα γενικά ζητήματα. Μεταξύ αυτών, στην ενότητα «Το Δίλημμα της Δημοκρατίας: Συμμετοχή και/ή Tρόποι δράσης», «The Dilemma of Democracy: Participation and/or Procedure», ο Τζίτζι Ροτζέρο άσκησε κριτική και στις δύο πλευρές της σχέσης: δηλαδή τη δημοκρατία και τη συμμετοχή. Δημοσιεύουμε την παρέμβαση του.
***
του Gigi Roggero, από Machina
Αμέσως εκφράζω μια αμφιβολία σχετικά με την προσέγγιση που έχετε δώσει στη συνάντηση. Μας ρωτάτε για τον ρόλο της συμμετοχής στην οικοδόμηση της κοινωνίας, αν η δημοκρατία μπορεί να υπάρξει χωρίς μια ενεργή συμμετοχή των πολιτών και, τέλος, αν η συμμετοχική δημοκρατία μπορεί να είναι μια απάντηση στους δεξιούς ανέμους που πνέουν στην Ευρώπη και στον κόσμο. Η κριτική σας για τις σύγχρονες μορφές συμμετοχής είναι σαφής και εδώ υπάρχει σύγκλιση. Το θέμα, ωστόσο, είναι ότι αυτή η κριτική βασίζεται σε μια προϋπόθεση, μια προκατάληψη, θα έλεγα, που αποτελεί τη βάση των ερωτημάτων που θέτετε: την ποιότητα της δημοκρατίας ή, μάλλον, την ανάπτυξη της δημοκρατίας ως στόχο που πρέπει να τεθεί για τις συμμετοχικές πρακτικές. Και εδώ, στη βάση, υπάρχει η απόκλιση.
Προτείνω, επομένως, να ριζοσπαστικοποιήσουμε τη συζήτησή μας επικρίνοντας την ίδια την προϋπόθεση από την οποία φαίνεται να ξεκινάτε: τη δημοκρατία, ακριβώς. Δεν μιλάω για αυτή ή την άλλη δημοκρατία, αλλά για τη δημοκρατία δίχως επίθετα, χωρίς περιστροφές, sans phrase.
Για να το κάνουμε αυτό, θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε από την προέλευση της έννοιας, υπενθυμίζοντας πώς στην Αθήνα γεννήθηκε η δημοκρατία κατά μήκος ορατών γραμμών αποκλεισμού: ο δήμος αποτελούνταν από τους πολίτες, εξαιρουμένων δηλαδή των σκλάβων, των γυναικών και των ξένων. Ή, προχωρώντας στις απαρχές της νεωτερικότητας, γνωρίζουμε ότι η δημοκρατία βασίζεται στη μορφή του ατόμου-πολίτη. Στο ερώτημα ποιος είναι αυτό το άτομο, ο John Locke, Τζων Λοκ απαντά: αυτός που κατέχει το δικό του πρόσωπο. Επειδή η ιδιοκτησία του ίδιου του προσώπου είναι το θεμέλιο της ατομικής ιδιοκτησίας. Για άλλη μια φορά, οι σκλάβοι, οι φτωχοί, οι τρελοί, οι γυναίκες (η ύπαρξη των οποίων, στο όραμα του Locke, είναι συνεχώς θηράματα ξαφνικών υστερικών κρίσεων) αποκλείονται.
Πιστεύω, ωστόσο, ότι το κρίσιμο σημείο, το αντικείμενο της κριτικής μας, πρέπει να είναι η δημοκρατία στην πλήρη ανάπτυξή της: η σύγχρονη πολιτική δημοκρατία. Δεν είναι το μόνο πολιτικό καθεστώς που έχει ζευγαρώσει ή ζευγαρώνει με το καπιταλιστικό σύστημα αυτούς τους αιώνες. Κι όμως – αυτή είναι η θέση – η δημοκρατία είναι το ιδανικό πολιτικό καθεστώς του καπιταλιστικού συστήματος. Επειδή βασίζεται στον homo oeconomicus, τον οικονομικό άνθρωπο του Smith, δηλαδή στην καπιταλιστική ανάπτυξη του πολίτη ιδιοκτήτη του Locke. Είναι ο νέος άνθρωπος που παράγεται από το κεφάλαιο, το οποίο είναι πρώτα απ’ όλα ένα ανθρωπολογικό σύστημα παραγωγής, δηλαδή που παράγει και αναπαράγει υποκειμενικότητα. Το γεγονός ότι δεν έχει αντιμετωπίσει άμεσα αυτή την αποφασιστική πτυχή, δηλαδή το ότι έχει εξολοθρεύσει τον homo oeconomicus του Σμιθ ως καθαρή ιδεολογία που τείνει αποκλειστικά να περιπλέξει, να αλλοιώσει, να παραποιήσει την υποκείμενη αλήθεια της πολιτικής οικονομίας, είναι ίσως το κυρίως όριο του Μαρξ, αυτό που ανοίγει τις πόρτες στον φαύλο ντετερμινιστικό υλισμό του μαρξισμού.
Σε αυτό το πλαίσιο, η δημοκρατία είναι η πολιτική μορφή της αναγωγής, μείωσης του ατόμου σε homo oeconomicus, ένα αφηρημένο άτομο που, στη διάρκεια του εικοστού αιώνα, με την ήττα του ανταγωνιστή του, καθίσταται ένα άτομο-μάζα. Αυτό είναι ένα νέο κενό μέσα σε ένα σύνολο πολλών κενών, που ανασυντίθενται από το κεφάλαιο στη μορφή οικονομικού ανταγωνισμού και από τη δημοκρατία με τη μορφή του εκλογικού ανταγωνισμού. Με άλλα λόγια, οι εκλογές είναι το σύστημα συμμετοχής του homo oeconomicus, του οικονομικού ανθρώπου. Επομένως, τα άτομα-μάζα συμμετέχουν στο πολιτικό σύστημα στο βαθμό που είναι απογυμνωμένα από όλες τις υλικές τους συνθήκες: δεν είναι προλετάριοι ή αστοί, άνδρες ή γυναίκες, λευκοί ή μαύροι. Ο καθένας τους περιορίζεται-μειώνεται στο δικό του αφηρημένο τυπικό επίπεδο, άτομα -μάζα σε ανταγωνισμό με άλλα άτομα-μάζα.
Σε σχέση, σε σύγκριση με τις παλαιότερες μορφές δημοκρατίας, το πρόβλημα λοιπόν αλλάζει, σε τέτοιο βαθμό που καθίστανται ανυπολόγιστες με αυτό που αντιμετωπίζουμε, με αυτό που βρίσκουμε μπροστά μας. Το πρόβλημα εδώ δεν είναι πλέον ο αποκλεισμός, αλλά η ένταξη, η συμπερίληψη. Ο σύγχρονος καπιταλισμός, και η δημοκρατία ως η ιδανική πολιτική του μορφή, είναι μια τρομερή και καταραμένη μηχανή ένταξης, συμπερίληψης. Μέσα σε αυτή τη μηχανή εσύ μπορείς να πεις ό,τι θέλεις, αρκεί, και στο μέτρο κατά το οποίο όλα όσα λες να μην έχουν την υλική δυνατότητα να μπλοκάρουν την ίδια τη μηχανή.
Η δημοκρατία είναι επομένως μια σπουδαία μορφή εξουδετέρωσης των αντιφάσεων, ειρήνευσης των συγκρούσεων και αποπολιτικοποίησης. Είναι μόνο αντιστρέφοντας την επάνω σε αυτή τη βάση που μπορούμε να κάνουμε να περπατήσει η κριτική στη συμμετοχή επάνω στα πόδια της. Στο καθεστώς της δημοκρατικής εξουδετέρωσης, η συμμετοχή όντως διαχωρίζεται από τις ρίζες της, δηλαδή το συμμετέχειν, το να παίρνεις μέρος, από τη στράτευση σε ένα συλλογικό μέρος, την οργάνωση της μιας πλευράς εναντίον μιας άλλης. Εξουδετερώνοντας τη συμμετοχή εντός αυτού του ρήγματος της κοινωνικής σχέσης, η δημοκρατία μπορεί έτσι να ανασυνθέσει τα άτομα στην καθολικά αφηρημένη μορφή του λαού.
Όπως επισημαίνετε ξεκάθαρα στην παρουσίασή σας, η ψηφιακή εποχή αντιπροσωπεύει την «υπέρτατη φάση» αυτής της διαδικασίας, ή τουλάχιστον μια σαφή εξύψωση, εξύμνηση της: είμαστε όλοι κλεισμένοι μέσα στις φούσκες μας, θαυμάζοντας την απεριόριστη ελευθερία μιας άχρηστης ατομικής γνώμης. Αλλά πριν από αυτό, το πρόβλημα είναι ότι η γνώμη είναι η φυσική μορφή έκφρασης μέσα στο δημοκρατικό σύστημα, η ανίσχυρη ελευθερία του ατόμου-μάζα. Μια ελευθερία διαχωρισμένη από την πράξη και επομένως υποβιβασμένη σε δικαίωμα, μια απόφαση διαχωρισμένη από την οργάνωση και επομένως υποβιβασμένη σε φλυαρία, μια μορφή ζωής διαχωρισμένη από την οργάνωση της σύγκρουσης και επομένως υποβιβασμένη-υποβαθμισμένη σε talk show.
Προσοχή, δεν σκιαγραφούμε ένα σύστημα αποξένωσης-αλλοτρίωσης χωρίς διέξοδο. Το ατσάλινο κλουβί είναι μια εξαιρετικά αποτελεσματική εικόνα, αλλά μόνο αν το χρησιμοποιούμε με μεταφορική προσοχή. Πράγματι, ιστορικά, και πιστεύουμε επίσης προοπτικά, οι υποκειμενικές πιθανότητες σύγκρουσης πρέπει να αναζητούνται όχι στα περιθώρια του αποκλεισμού, αλλά στο κέντρο του κλουβιού, στη μέση της ένταξης-της συμπερίληψης, όπου οι υποσχέσεις προδίδονται ή το νόημα αυτού που κάνουμε αποσπάται-αποσυνδέεται από τη θέση, την τοποθέτηση του στην κοινωνική ιεραρχία.
Ιδού, λοιπόν, η ερευνητική υπόθεση που προτείνουμε ξανά: το φαντασιακό μιας νέας ριζοσπαστικής πολιτικής θα πρέπει να αναπτύξει μια εξίσου ριζοσπαστική κριτική της δημοκρατίας. Αυτός ο στρατηγικός ορίζοντας δεν είναι σε αντίθεση με την πιθανή τακτική και τοποθετημένη χρήση του δημοκρατικού πεδίου. Γνωρίζοντας πολύ καλά ότι εκεί, εντός και εναντίον, κινούμαστε στα μέρη των απίστων, in partibus infidelium. Το ότι αφήσαμε αυτή την κριτική της δημοκρατίας σε δεξιές ή αντιδραστικές δυνάμεις ήταν ένα μοιραίο λάθος, που προέκυψε από μια αντιδραστική και αμυντική στάση απέναντι στις «ολοκληρωτικές» εμπειρίες (μια έννοια που επισκίασε τη δυνατότητα κατανόησης, την κλασική εγελιανή νύχτα στην οποία όλες οι αγελάδες είναι μαύρες). Όσοι είχαν εμμονή από τους «ολοκληρωτισμούς» άνοιξαν έτσι το δρόμο για τον δημοκρατικό ολοκληρωτισμό. Ο όρκος πίστης στη δημοκρατία ήταν η καταστροφική απάντηση στον φασισμό και τον ναζισμό, οι οποίοι, μεταξύ άλλων, προέκυπταν ακριβώς από τη δημοκρατία. Τώρα είναι ζωτικής σημασίας να μην επιμείνουμε στο λάθος.
Αυτή που ονομάζεται «κρίση της δημοκρατίας» δεν σημαίνει, στην πραγματικότητα, την επιστροφή του φασισμού (που δεν πρέπει να συγχέεται με την ύπαρξη των φασιστών, ακόμη και στην κυβέρνηση, και με λίγο-πολύ αυταρχικές στρεβλώσεις), αλλά την πλήρη ανάπτυξη της ίδιας της δημοκρατίας. Και σε εκείνους που βλέπουν τη δημοκρατία αποκλειστικά στην εκλογική συμμετοχή, ρωτάμε: τι άλλο είναι τα κοινωνικά δίκτυα αν όχι ένα γιγάντιο όργανο δημοκρατικής συμμετοχής από το άτομο μάζα, δηλαδή της έκφρασης γνώμης εντελώς αποκομμένης από την κατασκευή των αποφάσεων; Όταν η αποχή στις περιφερειακές εκλογές της Εμίλια-Ρομάνια το 2014 άγγιξε σχεδόν το 63%, ο τότε ηγέτης του Pd (το δημοκρατικό κόμμα, ακριβώς) Renzi έγραψε με ενθουσιασμό στο Twitter: «Δεν έχει σημασία πόσοι άνθρωποι ψηφίζουν. Αυτό που έχει σημασία είναι να πάρεις μία ψήφο παραπάνω από τους άλλους». Από δημοκρατική άποψη, έχουν αναμφίβολα δίκιο. Εκτός κι αν, για να παραφράσω τον αγαπητό Μπρεχτ, καταλήξουμε να δηλώνουμε ότι είναι η άποψή τους που έχει άδικο, που είναι λανθασμένη.
***
ο Gigi Roggero είναι ο διευθυντής σύνταξης του DeriveApprodi. Είναι στρατευμένος δημοσιογράφος και επιμελητής της ενότητας freccia tenda cammello για την Machina. Έχει δημοσιεύσει με τον DeriveApprodi: Elogio della militanza (2016), Il treno contro la Storia (2017), L’operaismo politico italiano. Genealogia, storia e metodo (2019), Per una critica della libertà. Frammenti di pensiero forte (2023); Είναι επίσης συν-συγγραφέας του: Futuro anteriore και Gli operaisti.
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος infoaut.org
