Σε λίγες ημέρες θα χτυπήσει και πάλι το πρώτο κουδούνι. Παιδιά θα μπουν στις αυλές, γονείς θα τα συνοδεύσουν και εκπαιδευτικοί θα τα περιμένουν στις τάξεις. Υπάρχουν όμως και σχολεία στα οποία το κουδούνι δεν θα χτυπήσει. Και αυτό γεννά μια απλή απορία: τι χρειάζεται τελικά ένα σχολείο για να υπάρχει; Η πρώτη απάντηση μοιάζει αυτονόητη: χρειάζεται παιδιά.
Στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, 47 σχολικές μονάδες βρίσκονται σε αναστολή λειτουργίας για το σχολικό έτος 2026–2027. Ανάμεσά τους βρίσκονται νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία στη Δράμα, στην Καβάλα, στην Ξάνθη, στη Ροδόπη και στον Έβρο. Δεν πρόκειται απλώς για έναν αριθμό σε μια διοικητική απόφαση. Πρόκειται για 47 σημεία στον χάρτη της Περιφέρειάς μας στα οποία ένα σχολείο δεν θα λειτουργήσει φέτος. Θα ήταν εύκολο να θεωρήσουμε ότι πρόκειται αποκλειστικά για εκπαιδευτικό ζήτημα. Δεν είναι. Το σχολείο είναι ίσως ένας από τους πιο ευαίσθητους δείκτες της ζωής ενός τόπου. Πριν αδειάσει μια σχολική αίθουσα, έχει συνήθως αρχίσει να αδειάζει κάτι άλλο: το χωριό, η γειτονιά, η νεότερη γενιά. Οι αριθμοί εδώ είναι δύσκολο να αγνοηθούν. Το 2025 γεννήθηκαν στην Ελλάδα 65.594 παιδιά, 4,2% λιγότερα από το 2024. Το 2020 είχαν γεννηθεί 84.764. Μέσα σε πέντε χρόνια, δηλαδή, καταγράφονται περισσότερες από 19.000 λιγότερες γεννήσεις. Και τότε το αρχικό ερώτημα αλλάζει.
Δεν είναι πια μόνο «τι χρειάζεται ένα σχολείο για να υπάρχει;». Είναι τι χρειάζεται ένας τόπος για να έχει παιδιά;
Χρειάζεται νέους ανθρώπους που να μπορούν να μείνουν. Εργασία που να τους επιτρέπει να σχεδιάσουν τη ζωή τους. Υπηρεσίες υγείας, μεταφορές, κατοικία, παιδικούς σταθμούς. Χρειάζεται, ίσως πάνω απ’ όλα, την εύλογη πεποίθηση ότι η περιφέρεια δεν είναι ένας τόπος από τον οποίο πρέπει κανείς να φύγει για να μπορέσει να προχωρήσει. Από την αρχαιότητα ακόμη, η πόλις δεν σήμαινε απλώς κτίρια μέσα σε κάποια γεωγραφικά όρια. Σήμαινε πρωτίστως ανθρώπους που συγκροτούν μια κοινότητα και της δίνουν συνέχεια. Κάτι ανάλογο ισχύει και για ένα σχολείο. Το κτίριο μπορεί να παραμένει στη θέση του. Η πινακίδα μπορεί επίσης να παραμένει. Χωρίς παιδιά όμως, το σχολείο παύει ουσιαστικά να είναι σχολείο. Γι’ αυτό και η συζήτηση για τα σχολεία που δεν θα λειτουργήσουν δεν πρέπει να περιοριστεί στο αν μια διοικητική απόφαση είναι δικαιολογημένη ή όχι. Η αναστολή λειτουργίας είναι το τελευταίο στάδιο μιας πολύ μεγαλύτερης διαδικασίας. Το πραγματικό ερώτημα βρίσκεται νωρίτερα: γιατί λιγοστεύουν τα παιδιά; Γιατί φεύγουν οι νέοι; Και τι μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να επιλέξει να δημιουργήσει τη ζωή του εδώ; Σε λίγες ημέρες θα ακούσουμε ξανά τα κουδούνια. Ίσως, μαζί με τη χαρά για τα σχολεία που ανοίγουν, αξίζει να σκεφτούμε και εκείνα στα οποία το κουδούνι δεν θα ακουστεί. Γιατί ένα σχολείο χρειάζεται παιδιά για να υπάρχει.
Τι χρειάζεται όμως ένας τόπος για να συνεχίσει να έχει παιδιά;
Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής ΔΠΘ
