27/08/2025
Η ζαπατιστική πολιτική κουλτούρα εμπλέκει κριτική και αυτοκριτική και περιλαμβάνει έναν νέο τρόπο σκέψης και δράσης
Η συνέλευση των νεκρών, που έχουν πεθάνει στον αγώνα, συμμετέχει σε διάλογο με τους ζωντανούς ζαπατίστας. Αυτή η ανταλλαγή παρουσιάστηκε στην πρώτη παράσταση της Συνάντησης Εξεγέρσεων και Αντιστάσεων, «Μερικά μέρη του όλου», Incontro di Ribellioni e Resistenze, “Algunas partes del todo“, στο Semenzaio της Μορέλια από τις 2 έως τις 16 Αυγούστου.
Οι νεκροί εξηγούν στους σημερινούς μαχόμενους ότι στην ιστορία των επαναστάσεων και των αγώνων η πυραμίδα αναπαράγει πάντα τον εαυτό της, πάντα αναπαράγεται. υπάρχουν πάντοτε κάποιοι στην κορυφή.
Και τους ζητούν να μην επαναλάβουν τα δικά τους λάθη, διότι αν το έκαναν, η πυραμίδα θα παρέμενε, και μαζί της οι ίδιες καταπιέσεις ενάντια στις οποίες εξεγέρθηκαν. Να πόσο απλή είναι η ιστορία του 20ου αιώνα, ιδωμένη από κάτω.
Η ζαπατιστική πολιτική κουλτούρα επιφέρει θεμελιώδεις αλλαγές σε σχέση με όσα έχουν μάθει και αναπαράγει γενιές εξεγερμένων μέχρι σήμερα. Δεν πρόκειται για μικρές αλλαγές στο ύφος ή στα λόγια, αλλά για έναν ριζικό και βαθύ μετασχηματισμό που εμπλέκει κριτική και αυτοκριτική, οδηγώντας σε έναν νέο τρόπο θεώρησης και δράσης.
Αν λάβουμε υπόψη κάθε μεμονωμένη πτυχή του επαναστατικού αγώνα, μπορούμε να κατανοήσουμε το βάθος των αντιθέσεων μεταξύ ζαπατισμού και της παλιάς αριστερής πολιτικής κουλτούρας.
Τη δεκαετία του ’70, ένα από τα συνθήματα που μας οδηγούσε ήταν: «Να είστε σαν τον Τσε». Από τη μία πλευρά, έκανε έκκληση σε μια ηθική αγωνιστικής δέσμευσης, να θέτεις σε κίνδυνο το σώμα σου και να δίνεις τη ζωή σου εάν απαραίτητο, κάτι που εξακολουθώ να βρίσκω έγκυρο. Από την άλλη, μας προσκαλούσε να ακολουθήσουμε τα ίχνη του, κάτι που θεωρώ προβληματικό επειδή προτείνει μια πορεία χωρίς κάποια αυτοκριτική αξιολόγηση.
Από το 1994, ο EZLN έχει ακολουθήσει τον δικό του δρόμο, χαραγμένο από τους οργανωμένους λαούς και όχι από την πρωτοπορία, η οποία σύντομα ανατράπηκε, ίσως τοποθετώντας στο τιμόνι την CCRI (Παράνομη Επαναστατική Aυτόχθονη Επιτροπή).
Το γνωμικό «διοικούμε υπακούοντας» υπονοεί μια πλήρη ρήξη με τα μοντέλα πρωτοπορίας που υπακούν μόνο σε ό,τι αποφασίζεται από την πρωτοποριακή ηγεσία, δηλαδή άνδρες, λευκούς ή μιγάδες, με πανεπιστημιακή μόρφωση, με καλή ομιλία και με ελάχιστη ή καθόλου προθυμία να ακούσουν τον κόσμο.
Μια επανάσταση σε αγώνα. Αλλά τόσο διαφορετική, τόσο ξεχωριστή, που πολλοί αγωνιστές δεν έχουν την ικανότητα ή τη θέληση να καταλάβουν, να αποδεχτούν ότι τα πράγματα δεν πρέπει να είναι όπως ήταν πριν. Όσο κι αν ο EZLN προσπαθεί να αυτοπροσδιοριστεί ως ένα διαφορετικό κίνημα, δεν είναι εύκολο για όσους παραμένουν πιστοί στην παλιά πολιτική κουλτούρα να κατανοήσουν από τι αποτελείται η ζαπατιστική πρόταση και οι ζαπατιστικοί τρόποι δράσης.
Ένα πρώτο ζήτημα αναφέρεται σε εκείνον τον διάλογο μεταξύ νεκρών και ζωντανών, ο οποίος συνοψίζεται στην πυραμίδα και στην ανάγκη καταστροφής ή κατεδάφισής της, όχι αντιστροφής της, όπως υπογράμμισε ο Capitano Μάρκος σε μια από τις πρόσφατες ανακοινώσεις του.
Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά τις έννοιες του θριάμβου και της ήττας, για να δώσουμε μόνο ένα παράδειγμα. Για την παλιά κουλτούρα, θρίαμβος είναι η κατάληψη της εξουσίας ή, στην εκλογική εκδοχή, η πρόσβαση στο Κυβερνητικό Μέγαρο. Πρόκειται για τη συγκέντρωση πολλών ανθρώπων, τους οποίους αποκαλούν «μάζες», που επομένως είναι αδρανείς, έλκονται από τον εκάστοτε αρχηγό ή ηγέτη, τον οποίο πρέπει απλώς να ακολουθήσουν. Για να πετύχει, δεν είναι μόνο απαραίτητο να είναι πολυάριθμοι, αλλά και να ενωθούν και να ενοποιήσουν τις τάξεις τους έτσι ώστε να καθοδηγούνται από την κορυφή της πυραμίδας. Σε αυτήν την κουλτούρα, η πυραμίδα δεν είναι μόνο απαραίτητη, αλλά καθίσταται το κέντρο, και αυτό εξαρτάται από το ποιος βρίσκεται στην κορυφή, κάτω από ετούτο ή εκείνο το όνομα. Θα μπορούσε να είναι ο Έβο Μοράλες ή οποιοσδήποτε άλλος, και όταν φεύγει, όλα καταρρέουν επειδή έχει στραγγίξει τη συλλογική ενέργεια, αποδιοργανώνοντας τους ανθρώπους, που τοποθετούν τα πάντα έξω από τον εαυτό τους, στον τωρινό αρχηγό ή ηγέτη. Για τον λαό, ο θρίαμβος, το κέρδος, σημαίνει να παραμείνουν πρόσωπα. Αυτό δεν συνεπάγεται την είσοδο στο παλάτι, την ανάληψη εξουσίας από τους άλλους, κάτι που δεν εξυπηρετεί κανένα σκοπό και αποδυναμώνει τον λαό. Μιλάμε να χτίσουμε τον δικό μας: υγεία, εκπαίδευση, εξουσία, ή όπως αλλιώς θέλουμε να ονομάσουμε εκείνο τον τρόπο να παίρνουμε αποφάσεις και να κάνουμε τα πάντα ώστε αυτές να γίνονται σεβαστές.
Τρίτον, ο διάλογος με τους νεκρούς απαιτεί μια αξιολόγηση των προηγούμενων επαναστάσεων. Όλες ξεκίνησαν με την κρίση των εθνικών κρατών, και όλες τα κατέστησαν πιο δυνατά και ισχυρότερα, ενώ οι κοινωνίες τους έγιναν πιο εύθραυστες και εξαρτημένες. Με λίγα λόγια, περισσότερες πυραμίδες, ψηλότερες, πιο επιβλητικές. Αυτή είναι η θλιβερή πραγματικότητα όλων των επαναστάσεων, παρόλο που έχουν φέρει και θετικά πράγματα στον λαό.
Υπάρχουν πολλά περισσότερα που μπορούν να συνοψιστούν στις επτά ζαπατιστικές αρχές. Η κουλτούρα της πρωτοπορίας είναι πολύ παρόμοια με αυτήν της εκλογικής αριστεράς: αφορά την κατάληψη της εξουσίας. Γι’ αυτό και πέρασαν τόσο εύκολα από τον ανταρτοπόλεμο στις εκλογές. Ο ζαπατισμός αντιπροσωπεύει κάτι διαφορετικό. Απορρίπτει την ομοιογένεια ως προσπάθεια φασιστικής κυριαρχίας. απορρίπτει την ενότητα επειδή επιτυγχάνεται υπό την ηγεσία κάποιου, ατομικού ή συλλογικού. Τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο.
Δημοσιεύτηκε και στη La Jornada (qΟι νεκροί εξηγούν στους σημερινούς μαχόμενους ότι στην ιστορία των επαναστάσεων και των αγώνων η πυραμίδα αναπαράγει πάντα τον εαυτό της, πάντα αναπαράγεται. υπάρχουν πάντοτε κάποιοι στην κορυφή. Και τους ζητούν να μην επαναλάβουν τα δικά τους λάθη, διότι αν το έκαναν, η πυραμίδα θα παρέμενε, και μαζί της οι ίδιες καταπιέσεις ενάντια στις οποίες εξεγέρθηκαν. Να πόσο απλή είναι η ιστορία του 20ου αιώνα, ιδωμένη από κάτω.
Η ζαπατιστική πολιτική κουλτούρα επιφέρει θεμελιώδεις αλλαγές σε σχέση με όσα έχουν μάθει και αναπαράγει γενιές εξεγερμένων μέχρι σήμερα. Δεν πρόκειται για μικρές αλλαγές στο ύφος ή στα λόγια, αλλά για έναν ριζικό και βαθύ μετασχηματισμό που εμπλέκει κριτική και αυτοκριτική, οδηγώντας σε έναν νέο τρόπο θεώρησης και δράσης. Αν λάβουμε υπόψη κάθε μεμονωμένη πτυχή του επαναστατικού αγώνα, μπορούμε να κατανοήσουμε το βάθος των αντιθέσεων μεταξύ ζαπατισμού και της παλιάς αριστερής πολιτικής κουλτούρας.
Τη δεκαετία του ’70, ένα από τα συνθήματα που μας οδηγούσε ήταν: «Να είστε σαν τον Τσε». Από τη μία πλευρά, έκανε έκκληση σε μια ηθική αγωνιστικής δέσμευσης, να θέτεις σε κίνδυνο το σώμα σου και να δίνεις τη ζωή σου εάν απαραίτητο, κάτι που εξακολουθώ να βρίσκω έγκυρο. Από την άλλη, μας προσκαλούσε να ακολουθήσουμε τα ίχνη του, κάτι που θεωρώ προβληματικό επειδή προτείνει μια πορεία χωρίς κάποια αυτοκριτική αξιολόγηση.
Από το 1994, ο EZLN έχει ακολουθήσει τον δικό του δρόμο, χαραγμένο από τους οργανωμένους λαούς και όχι από την πρωτοπορία, η οποία σύντομα ανατράπηκε, ίσως τοποθετώντας στο τιμόνι την CCRI (Παράνομη Επαναστατική Aυτόχθονη Επιτροπή).
Το γνωμικό «διοικούμε υπακούοντας» υπονοεί μια πλήρη ρήξη με τα μοντέλα πρωτοπορίας που υπακούν μόνο σε ό,τι αποφασίζεται από την πρωτοποριακή ηγεσία, δηλαδή άνδρες, λευκούς ή μιγάδες, με πανεπιστημιακή μόρφωση, με καλή ομιλία και με ελάχιστη ή καθόλου προθυμία να ακούσουν τον κόσμο.
Μια επανάσταση σε αγώνα. Αλλά τόσο διαφορετική, τόσο ξεχωριστή, που πολλοί αγωνιστές δεν έχουν την ικανότητα ή τη θέληση να καταλάβουν, να αποδεχτούν ότι τα πράγματα δεν πρέπει να είναι όπως ήταν πριν. Όσο κι αν ο EZLN προσπαθεί να αυτοπροσδιοριστεί ως ένα διαφορετικό κίνημα, δεν είναι εύκολο για όσους παραμένουν πιστοί στην παλιά πολιτική κουλτούρα να κατανοήσουν από τι αποτελείται η ζαπατιστική πρόταση και οι ζαπατιστικοί τρόποι δράσης.
Ένα πρώτο ζήτημα αναφέρεται σε εκείνον τον διάλογο μεταξύ νεκρών και ζωντανών, ο οποίος συνοψίζεται στην πυραμίδα και στην ανάγκη καταστροφής ή κατεδάφισής της, όχι αντιστροφής της, όπως υπογράμμισε ο Capitano Μάρκος σε μια από τις πρόσφατες ανακοινώσεις του.
Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά τις έννοιες του θριάμβου και της ήττας, για να δώσουμε μόνο ένα παράδειγμα. Για την παλιά κουλτούρα, θρίαμβος είναι η κατάληψη της εξουσίας ή, στην εκλογική εκδοχή, η πρόσβαση στο Κυβερνητικό Μέγαρο. Πρόκειται για τη συγκέντρωση πολλών ανθρώπων, τους οποίους αποκαλούν «μάζες», που επομένως είναι αδρανείς, έλκονται από τον εκάστοτε αρχηγό ή ηγέτη, τον οποίο πρέπει απλώς να ακολουθήσουν. Για να πετύχει, δεν είναι μόνο απαραίτητο να είναι πολυάριθμοι, αλλά και να ενωθούν και να ενοποιήσουν τις τάξεις τους έτσι ώστε να καθοδηγούνται από την κορυφή της πυραμίδας. Σε αυτήν την κουλτούρα, η πυραμίδα δεν είναι μόνο απαραίτητη, αλλά καθίσταται το κέντρο, και αυτό εξαρτάται από το ποιος βρίσκεται στην κορυφή, κάτω από ετούτο ή εκείνο το όνομα. Θα μπορούσε να είναι ο Έβο Μοράλες ή οποιοσδήποτε άλλος, και όταν φεύγει, όλα καταρρέουν επειδή έχει στραγγίξει τη συλλογική ενέργεια, αποδιοργανώνοντας τους ανθρώπους, που τοποθετούν τα πάντα έξω από τον εαυτό τους, στον τωρινό αρχηγό ή ηγέτη. Για τον λαό, ο θρίαμβος, το κέρδος, σημαίνει να παραμείνουν πρόσωπα. Αυτό δεν συνεπάγεται την είσοδο στο παλάτι, την ανάληψη εξουσίας από τους άλλους, κάτι που δεν εξυπηρετεί κανένα σκοπό και αποδυναμώνει τον λαό. Μιλάμε να χτίσουμε τον δικό μας: υγεία, εκπαίδευση, εξουσία, ή όπως αλλιώς θέλουμε να ονομάσουμε εκείνο τον τρόπο να παίρνουμε αποφάσεις και να κάνουμε τα πάντα ώστε αυτές να γίνονται σεβαστές.
Τρίτον, ο διάλογος με τους νεκρούς απαιτεί μια αξιολόγηση των προηγούμενων επαναστάσεων. Όλες ξεκίνησαν με την κρίση των εθνικών κρατών, και όλες τα κατέστησαν πιο δυνατά και ισχυρότερα, ενώ οι κοινωνίες τους έγιναν πιο εύθραυστες και εξαρτημένες. Με λίγα λόγια, περισσότερες πυραμίδες, ψηλότερες, πιο επιβλητικές. Αυτή είναι η θλιβερή πραγματικότητα όλων των επαναστάσεων, παρόλο που έχουν φέρει και θετικά πράγματα στον λαό.
Υπάρχουν πολλά περισσότερα που μπορούν να συνοψιστούν στις επτά ζαπατιστικές αρχές. Η κουλτούρα της πρωτοπορίας είναι πολύ παρόμοια με αυτήν της εκλογικής αριστεράς: αφορά την κατάληψη της εξουσίας. Γι’ αυτό και πέρασαν τόσο εύκολα από τον ανταρτοπόλεμο στις εκλογές. Ο ζαπατισμός αντιπροσωπεύει κάτι διαφορετικό. Απορρίπτει την ομοιογένεια ως προσπάθεια φασιστικής κυριαρχίας. απορρίπτει την ενότητα επειδή επιτυγχάνεται υπό την ηγεσία κάποιου, ατομικού ή συλλογικού. Τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο.
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος Comune-info
