09/12/2025
Το κλιματικό τσουνάμι μπορεί ακόμα να αναχαιτιστεί: Mario Sommella Δεκέμβριος 4, 2025
Υπάρχει μια σκηνή που αποτελεί πλέον μέρος του συλλογικού μας φαντασιακού: στην ταινία του Adam McKay του 2021, Don’t Look Up, δύο επιστήμονες ανακαλύπτουν έναν κομήτη που θα καταστρέψει τη Γη. Προσπαθούν να το πουν στον κόσμο, αλλά η πολιτική παίζει τον ρόλο του αναβλητικού, τα μέσα ενημέρωσης μετατρέπουν την καταστροφή σε talk show, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υποβιβάζουν τα πάντα σε memes, μιμίδια και ένας δισεκατομμυριούχος της τεχνολογίας προσπαθεί να βγάλει χρήματα από αυτήν. Στο τέλος, ο κομήτης φτάνει πραγματικά.
Το «μην κοιτάς ψηλά» του τίτλου είναι μια πολιτική, μιντιακή και πολιτιστική εντολή-διαταγή: μην κοιτάς το πρόβλημα, μην διαταράσσεις την αγορά, μην διακόπτεις την εκπομπή, το show.
Αν στρέψουμε το βλέμμα μας από την αστρονομία στις θάλασσες, σήμερα έχουμε κάτι παρόμοιο: την πιθανή κατάρρευση του AMOC, του μεγάλου ατλαντικού ρεύματος που κρατά στα πόδια το κλίμα μας. Δεν υπάρχει ένας αστεροειδής στον ουρανό, αλλά υπάρχει ένας ωκεανός που στέλνει ολοένα και πιο σαφή σήματα, σημάδια. Και, όπως στην ταινία, η κυρίαρχη αντίδραση είναι: η υποβάθμιση, η αναβολή, η μετατροπή του συναγερμού σε θόρυβο στο βάθος.
- Το αόρατο ρεύμα που κάνει την Ευρώπη κατοικήσιμη
L’Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC) – Η Ατλαντική Μεσημβρινή Ανατροπή της Κυκλοφορίας είναι μια γιγάντια «μεταφορική ταινία» θερμότητας: μεταφέρει ζεστό, αλμυρό νερό από τους τροπικούς προς τα Βόρεια, όπου ψύχεται, γίνεται πυκνότερο, βυθίζεται σε βάθη έως και 3.000 μέτρα και επιστρέφει Νότια ως βαθύ ρεύμα. Είναι ένας από τους πυλώνες του κλίματος της Γης.
Χάρη στο AMOC, η δυτική Ευρώπη είναι πολύ πιο ήπια από ό,τι υποδηλώνει μόνο το γεωγραφικό της πλάτος. Χωρίς αυτή τη ροή, πόλεις όπως το Λονδίνο ή το Παρίσι θα είχαν πολύ πιο σκληρούς χειμώνες. Αυτό το ρεύμα μεταφέρει μια ποσότητα θερμότητας πολύ μεγαλύτερη από όλη την ενέργεια που παράγει η ανθρωπότητα σε ένα χρόνο: είναι μια δωρεάν θερμική υποδομή, χτισμένη από τον ωκεανό σε εκατομμύρια χρόνια.
Η μηχανή του AMOC είναι ένας συνδυασμός θερμοκρασίας και αλατότητας: το κρύο, αλμυρό νερό είναι πυκνότερο και τείνει να βυθίζεται. Αλλά η υπερθέρμανση του πλανήτη επιταχύνει την τήξη των πάγων της Γροιλανδίας και της Αρκτικής, ρίχνοντας τεράστιες ποσότητες γλυκού νερού στον Βόρειο Ατλαντικό. Περισσότερο γλυκό νερό σημαίνει λιγότερη αλατότητα, άρα λιγότερη πυκνότητα. Το αποτέλεσμα: ο κινητήρας μπλοκάρει.
- Από το «σχεδόν αδύνατο» στο «πολύ πιθανό»
Για χρόνια, η κατάρρευση του AMOC αντιμετωπίζονταν ως ένα ακραίο σενάριο: η IPCC-Intergovernmental Panel on Climate Change, Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή το όριζε ως ένα γεγονός «χαμηλής πιθανότητας αλλά υψηλού αντίκτυπου» έως το 2100, αναγνωρίζοντας παράλληλα την αβεβαιότητα και τη σοβαρότητα μιας πιθανής κρίσης.
Στη συνέχεια ακολούθησε η μελέτη των Peter και Susanne Ditlevsen, που δημοσιεύτηκε το 2023 στο Nature Communications. Αναλύοντας τις διακυμάνσεις της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας και τα τυπικά σημάδια ενός συστήματος που πλησιάζει σε ένα σημείο καμπής, κρίσιμο, οι συγγραφείς εκτίμησαν ότι η κατάρρευση του AMOC θα μπορούσε να συμβεί μεταξύ 2025 και 2095, με μεγαλύτερη πιθανότητα γύρω στα μέσα του αιώνα.
Έκτοτε, άλλες μελέτες έχουν ενισχύσει τον συναγερμό:
Μια άλλη μελέτη, χρησιμοποιώντας έναν νέο δείκτη που βασίζεται στη θερμότητα και την αλατότητα (ροή επιφανειακής άνωσης, surface buoyancy flux), υποδηλώνει ότι το AMOC ήδη εξασθενεί και θα μπορούσε να αρχίσει να καταρρέει μεταξύ 2055 και 2063 εάν οι εκπομπές συνεχίσουν να αυξάνονται.
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατάρρευση δεν μπορεί πλέον να θεωρείται «λίγο πιθανή» και ότι, ακόμη και σε σενάρια μερικής μείωσης των εκπομπών, ο κίνδυνος παραμένει σημαντικός τα επόμενα 50-100 χρόνια, με το σημείο μη επιστροφής να μπορεί να ξεπεραστεί ήδη μέσα στις επόμενες δεκαετίες.
Το 2025, η Ισλανδία κατέταξε επίσημα την πιθανή κατάρρευση του AMOC ως κίνδυνο για την εθνική και υπαρξιακή ασφάλεια, τοποθετώντας το μεταξύ των προτεραιοτήτων του Συμβουλίου ασφαλείας και δρομολογώντας σχέδια προσαρμογής για την ενέργεια, τις υποδομές και την τροφή. Είναι ένα σαφές πολιτικό μήνυμα: αυτό που για χρόνια περιοριζόταν, εγκλείονταν στα ειδικά κεφάλαια των επιστημονικών εκθέσεων εισέρχεται στη γλώσσα της ασφάλειας και της επιβίωσης.
Εν τω μεταξύ, ωστόσο, η κυρίαρχη δημόσια αφήγηση συνεχίζει να αντιμετωπίζει το AMOC ως μια περιέργεια για τους μυημένους. Είναι η κλιματική εκδοχή του «μην κοιτάς ψηλά»: μην κοιτάς τη θάλασσα, συνέχισε να παρακολουθείς την εκπομπή, το talk show.
- Η Μπλε Κηλίδα: Ο φάρος του Ατλαντικού
Με γυμνό μάτι, δεν βλέπουμε την αλλαγή του ρεύματος. Αλλά οι δορυφόροι ναι.
Αν κοιτάξουμε τους παγκόσμιους χάρτες θέρμανσης των ωκεανών, σχεδόν ολόκληρος ο Ατλαντικός γίνεται κόκκινος και πορτοκαλί: θερμότερα νερά από τον μέσο όρο του 20ού αιώνα. Εκτός από μια περιοχή: στον Βόρειο Ατλαντικό, νότια της Γροιλανδίας, εμφανίζεται μια μεγάλη «μπλε κηλίδα», η μόνη περιοχή των ωκεανών του κόσμου που δεν θερμαίνεται, κατά καιρούς ψύχεται.
Αυτό το κρύο σημείο, αυτή η κηλίδα είναι ένας φάρος: δείχνει ότι κάτι δεν λειτουργεί στην ανακατανομή, νέα διανομή της θερμότητας. Είναι ένα από τα σήματα που οι επιστήμονες συνδέουν στην επιβράδυνση του AMOC.
Για να ξεπεραστεί η έλλειψη άμεσων δεδομένων (έχουμε λεπτομερείς οργανικές παρατηρήσεις του AMOC μόνο από το 2004), η έρευνα διασταύρωσε:
• στατιστικές αναλύσεις των «σημάτων έγκαιρης προειδοποίησης» τυπικές των πολύπλοκων συστημάτων που πλησιάζουν σε ένα σημείο ρήξης.
• παλαιοκλιματικές ανακατασκευές από θαλάσσια ιζήματα, οι οποίες καταγράφουν παρελθούσες κρίσεις της ατλαντικής κυκλοφορίας σε χρονικές κλίμακες χιλιάδων ετών·
• μετρήσεις θερμοκρασίας επιφάνειας ωκεανού που συλλέχθηκαν από πλοία και σημαδούρες τον τελευταίο αιώνα·
Η αναδυόμενη εικόνα είναι συνεπής: αυτό που βλέπουμε σήμερα – ψυχρή κηλίδα, επιβράδυνση, απώλεια σταθερότητας – μοιάζει με αυτό που βίωσε η Γη πριν από τις μεγάλες αναδιοργανώσεις της ωκεανικής κυκλοφορίας. Με μια τεράστια διαφορά: αυτή τη φορά, οκτώ δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν επάνω στον πλανήτη, συνδεδεμένοι μέσω παγκόσμιων δικτύων τροφής, ενέργειας και οικονομικών.
- Μια επιλεκτική παγετωνοποίηση σε έναν πλανήτη που υπερθερμαίνεται
Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να φανταζόμαστε το AMOC ως έναν αποκαλυπτικό διακόπτη που απενεργοποιεί, σβήνει την υπερθέρμανση του πλανήτη και μας στέλνει πίσω στην εποχή των παγετώνων. Αυτό δεν ισχύει. Η υπερθέρμανση συνεχίζεται, αλλά η θερμότητα αναδιανέμεται με διαφορετικό και δυνητικά καταστροφικό τρόπο.
Οι μελέτες δείχνουν ότι, σε περίπτωση σημαντικής αποδυνάμωσης ή κατάρρευσης, η βορειοδυτική Ευρώπη θα μπορούσε να πειραματιστεί πολύ πιο κρύους χειμώνες, με μεγαλύτερες εποχές και ασταθή καιρό: ψυχρά κύματα, πιο έντονες ατλαντικές καταιγίδες, σοβαρές επιπτώσεις στη γεωργία και τα ενεργειακά συστήματα. Ορισμένες εκτιμήσεις υποδηλώνουν απώλειες έως και 30% της γεωργικής παραγωγής σε ορισμένες ευρωπαϊκές περιοχές.
Ταυτόχρονα, τα μοντέλα δείχνουν:
• μια άνοδο της στάθμης της θάλασσας πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο κατά μήκος ορισμένων ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών ακτών, ακριβώς λόγω της αναδιοργάνωσης των ρευμάτων·
• βαθιές αλλαγές στην τροπική ζώνη: μετατόπιση στην ισημερινή ζώνη βροχοπτώσεων, αποσταθεροποιημένοι μουσώνες στην Αφρική, την Ινδία και τη Νότια Αμερική, με τεράστιες συνέπειες για τις περιοχές που εξαρτώνται από τη γεωργία με άρδευση βροχής
Είναι ένα είδος «επιλεκτικής παγετοποίησης» σε έναν πλανήτη που συνεχίζει να υπερθερμαίνεται συνολικά: ορισμένες περιοχές γίνονται ψυχρότερες και πιο ασταθείς, άλλες πιο καυστικές και ξηρότερες. Ένας εφιάλτης για την επισιτιστική ασφάλεια και τις μεταναστεύσεις, όχι ένα απλό πρόβλημα «κάνει περισσότερη ζέστη ή περισσότερο κρύο».
- “Don’t Look Up”: η ταινία που μας είχε ήδη εξηγήσει τα πάντα
Ας επιστρέψουμε στην ταινία. Το Don’t Look Up γεννιέται ρητά ως αλληγορία της κλιματικής κρίσης: ο δημιουργός Adam McKay διηγήθηκε ότι η ιδέα του προτάθηκε από τον δημοσιογράφο David Sirota, ο οποίος συνέκρινε την κλιματική αλλαγή με έναν κομήτη που κατευθύνεται προς τη Γη.
Στην ταινία, ο κομήτης είναι το κρίσιμο σημείο, ανατροπής, il tipping point: το γεγονός που, μόλις πυροδοτηθεί, δεν μπορεί πλέον να σταματήσει. Η υπόλοιπη αφήγηση είναι μια προσεκτική σάτιρα όλου αυτού που σήμερα καθιστά δύσκολη την αντιμετώπιση, την αντίδραση στην κλιματική κρίση:
• μια κυνική πολιτική εξουσία, η οποία μετρά κάθε απόφαση με όρους βραχυπρόθεσμης συναίνεσης·
• μέσα ενημέρωσης που μετατρέπουν ακόμη και το τέλος του κόσμου σε ένα «ελαφρύ» κομμάτι talk show, που εξισορροπείται με κουτσομπολιό και ψυχαγωγία·
• κοινωνικά δίκτυα που απορροφούν τον συναγερμό σε μια ροή μιμιδίων, προσβολών, συντονισμένων εκστρατειών·
• ένας δισεκατομμυριούχος της τεχνολογίας που υπόσχεται μια θαυματουργή λύση – τη διάσπαση του κομήτη για την εξόρυξη σπάνιων ορυκτών – μετατρέποντας την παγκόσμια κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε επιχειρηματική ευκαιρία.
Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί κλιματολόγοι έχουν γράψει ότι το «Μην κοιτάς ψηλά» είναι, για αυτούς, μια πολύ πιστή αναπαράσταση της συλλογικής τρέλας με την οποία αντιμετωπίζουμε την παγκόσμια υπερθέρμανση: περισσότερο από μια καρικατούρα, είναι ένας παραμορφωτικός αλλά αναγνωρίσιμος καθρέφτης.
Αν αντικαταστήσουμε τον κομήτη με την κατάρρευση του AMOC (ή με άλλα σημεία χωρίς επιστροφή: μη αναστρέψιμο λιώσιμο των παγετώνων, θάνατος του τροπικού δάσους του Αμαζονίου, μόνιμη λεύκανση των κοραλλιογενών υφάλων), βλέπουμε το ίδιο σενάριο:
• οι επιστήμονες εκπέμπουν λεπτομερείς συναγερμούς.
• η πολιτική τους διαλύει σε αόριστες υποσχέσεις·
• Τα λόμπι των ορυκτών καυσίμων πιέζουν για να κερδίσουν χρόνο.
• Η κοινή γνώμη ταλαντεύεται μεταξύ στιγμιαίου πανικού και απώθησης.
- Ήξεραν. Και παρόλα αυτά επέλεξαν να μην σηκώνουν το βλέμμα τους.
Αυτή δεν είναι μια τραγωδία που οφείλεται στην άγνοια. Είναι μια τραγωδία που οφείλεται στην επιλογή.
Ήδη από το 1979, η περίφημη Έκθεση Charney, Charney Report, που ανατέθηκε από την Εθνική Ακαδημία Επιστημών-National Academy of Sciences των Ηπα, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ένας διπλασιασμός του CO₂ θα οδηγούσε σε σημαντική υπερθέρμανση του πλανήτη, με δυνητικά σοβαρές κλιματικές αλλαγές. Ήταν ένα επίσημο έγγραφο, που προοριζόταν για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες χρηματοδότησαν ακόμη πιο ακριβή εσωτερική έρευνα. Μια ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο Science το 2023 έδειξε ότι οι κλιματικές προβλέψεις που ανέπτυξαν επιστήμονες της ExxonMobil μεταξύ 1977 και 2003 ήταν εκπληκτικά ακριβείς: προέβλεψαν με ακρίβεια την πραγματική πορεία των παγκόσμιων θερμοκρασιών ως συνάρτηση των εκπομπών.
Ωστόσο, δημόσια, η ίδια εταιρεία υποβάθμιζε, αμφισβητούσε ή αντιτίθετο ενεργά την επιστήμη του κλίματος επί χρόνια, χρηματοδοτώντας ομάδες προβληματισμού-think tank και εκστρατείες παραπληροφόρησης. Μια έρευνα του InsideClimate News, με τίτλο Exxon: The Road Not Taken, ανασκεύασε λεπτομερώς αυτήν την ιστορία: η πορεία που δεν ακολουθήθηκε είναι αυτή κατά την οποία αποφασίστηκε να αλλάξει το ενεργειακό μοντέλο ακριβώς όταν είχε τις απαραίτητες γνώσεις για να το κάνει.
Πρόσφατα δημοσιευμένα έγγραφα δείχνουν ότι η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων γνώριζε τους κινδύνους που σχετίζονται με τις εκπομπές CO₂ μάλιστα από τη δεκαετία του 1950, όταν χρηματοδοτούσε πρωτοποριακές έρευνες για τις συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα.
Σήμερα, ένα τμήμα της ίδιας βιομηχανίας τροφοδοτεί την ψευδαίσθηση ότι τεχνολογίες όπως η δέσμευση και αποθήκευση άνθρακα (CCS) μπορούν να μας επιτρέψουν να συνεχίσουμε σχεδόν όπως πριν, παρά τα αυξανόμενα στοιχεία που δείχνουν ότι, όπως έχουν εφαρμοστεί μέχρι στιγμής, αυτές οι λύσεις έχουν περιορισμένα οφέλη για το κλίμα και χρησιμεύουν κυρίως για την παράταση της διάρκειας ζωής των ορυκτών καυσίμων.
Έχουμε ξεπεράσει την απλή τύφλωση: βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα οικονομικό μοντέλο που, για να προστατεύσει τα κέρδη του, έχει επιλέξει σκόπιμα, συνειδητά, να μην «κοιτάζει ψηλά», ακόμη και όταν είχε τα δεδομένα για να καταλάβει τι επρόκειτο να συμβεί, τι έρχονταν.
- Γιατί δεν κινούμαστε; Η ψυχολογία της αυτοκτονίας σε αργή κίνηση
Αν μια ταινία όπως το Don’t Look Up είχε τέτοιο αντίκτυπο, είναι επειδή αναφέρεται σε κάτι που γνωρίζουμε βαθιά: την ανθρώπινη δυσκολία να αντιδράσουμε σε αργούς αλλά συσσωρευτικούς κινδύνους.
Ο εγκέφαλός μας είναι βαθμονομημένος για άμεσους, ορατούς, προσωπικούς κινδύνους: ο θηρευτής, ο πόλεμος, ο σεισμός. Η κλιματική κρίση – και, μέσα σε αυτήν, μια πιθανή κατάρρευση του AMOC – είναι αντίθετα ένας κίνδυνος που συσσωρεύεται με την πάροδο του χρόνου, που δεν έχει ένα ακριβές πρόσωπο, που συχνά χτυπά αλλού πριν φτάσει σε εμάς. Είναι ιδανικός για να απομακρυνθεί, να απωθηθεί.
Πολιτικά, μετά, το πρόβλημα ενισχύεται από τρεις παράγοντες:
• το κόστος των μετασχηματισμών πέφτει στη σύντομη περίοδο, ενώ τα μεγαλύτερα οφέλη – η αποφυγή καταστροφικών σεναρίων – θα έρθουν δεκαετίες από τώρα·
• οι κυβερνήσεις ανταποκρίνονται σε εκλογικούς ορίζοντες λίγων ετών, όχι στα χρονοδιαγράμματα ενός κλιματικού συστήματος·
• οι παγκόσμιες ανισότητες σημαίνουν πως αυτοί που έχουν συμβάλει περισσότερο στο πρόβλημα (πλούσιες χώρες, οικονομικές ελίτ) είναι επίσης καλύτερα εξοπλισμένοι για να προστατεύουν τα βραχυπρόθεσμα συμφέροντά τους, μετακυλώντας τη ζημιά στους πιο ευάλωτους.
Το «Μην κοιτάς ψηλά» δραματοποιεί όλα αυτά: ο πρόεδρος που σκέφτεται τις εκλογές, ο δισεκατομμυριούχος που σκέφτεται το πορτοφόλι του, οι παρουσιαστές σκέφτονται τα νούμερα τηλεθέασης. Η διαφορά είναι ότι στην ταινία, ο λογαριασμός φτάνει σε έξι μήνες. στην πραγματικότητα, μιλάμε για δεκαετίες. Αλλά η δυναμική είναι η ίδια.
- Το 2050 δεν είναι ένα σενάριο: είναι μια πολιτική επιλογή
Όταν διαβάζουμε ότι η κατάρρευση του AMOC είναι πιθανή «γύρω στο 2050», διατρέχουμε τον κίνδυνο να το ερμηνεύσουμε ως μια προφητεία που έχει λαξευτεί στην πέτρα, ανεξίτηλη, αιώνια. Δεν είναι.
Αυτές οι πορείες εξαρτώνται από τις πράξεις μας. Οι μελέτες το καθιστούν σαφές:
• Όσο υψηλότερο είναι το επίπεδο της υπερθέρμανσης του πλανήτη, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να προκληθούν σημεία καμπής, θέματα, καταστάσεις δίχως επιστροφή.
• ραγδαίες και σημαντικές μειώσεις των εκπομπών —ιδίως η σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων— μειώνουν, χαμηλώνουν τον κίνδυνο, αν και δεν τον εξαλείφουν εντελώς, επειδή το σύστημα έχει αδράνειες και αβεβαιότητες.
Το 2050, εν ολίγοις, δεν είναι μια αναπόφευκτη ημερομηνία: είναι το σωρευτικό αποτέλεσμα κάθε σταθμού ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα που παραμένει ανοιχτός, κάθε νέας γεώτρησης που εγκρίνεται, κάθε αναβολής επί αποδοτικότητας, μεταφορών, γεωργίας, υλικής κατανάλωσης.
Μεγάλη απούσα είναι η λέξη «δικαιοσύνη», σε αυτή τη συζήτηση. Η κρίση του AMOC – όπως τα άλλα σημεία καμπής, tipping point – θα επηρεάσει δυσανάλογα τις χώρες και τις κοινότητες που φέρουν τη μικρότερη ιστορική ευθύνη για τις εκπομπές. Όταν μιλάμε για κινδύνους για τους ασιατικούς μουσώνες ή τις βροχοπτώσεις στη δυτική Αφρική, μιλάμε για την καθημερινή ζωή εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων.
Το να συνεχίζουμε να «κάνουμε τα στραβά μάτια, να μη κοιτάμε ψηλά», σε αυτό το περιβάλλον, δεν είναι μόνο ανεύθυνο: είναι βαθιά άδικο.
- Επιστρέφοντας από τον γκρεμό (και επιτέλους κοιτάζοντας ψηλά)
Προς το τέλος του «Μην κοιτάς ψηλά», υπάρχει μια σιωπηλή σκηνή: οι επιστήμονες και οι οικογένειές τους κάθονται στο τραπέζι, κρατιούνται από τα χέρια, μοιράζονται ένα τελευταίο γεύμα καθώς ο κομήτης πρόκειται να χτυπήσει. Είναι μια γλυκιά και τρομερή σκηνή: η ανθρωπότητα που, αφού έκανε τα πάντα για να μην ακούει, βρίσκεται να λέει αντίο.
Από την κλιματική άποψη, δεν έχουμε φτάσει ακόμα εκεί. Δεν έχουμε φτάσει ακόμα στον μυστικό δείπνο, το τελευταίο δείπνο πριν από την πρόσκρουση. Βρισκόμαστε ακόμα σε καιρούς που μπορούμε να αποφασίσουμε να μειώσουμε δραστικά τις εκπομπές, να σταματήσουμε την επέκταση των ορυκτών καυσίμων, να σχεδιάσουμε μια δίκαιη μετάβαση για εργαζόμενους και κοινότητες, να μεταφέρουμε χρήματα από πηγές κινδύνου σε πραγματικές λύσεις.
Η μεταφορά του ανθρώπου στον γκρεμό που περιμένει το τσουνάμι μας μιλάει για αδυναμία. Αλλά η πολιτική, η οικονομία και ο πολιτισμός δεν είναι δυνάμεις της φύσης: είναι επιλογές. Μπορούμε ακόμα να αποφασίσουμε να κατέβουμε από τον γκρεμό, όχι να ζούμε σαν χαρακτήρες σε μια προγραμμένη ταινία.
Το «Don’t Look Up» μας έδειξε πόσο παράλογο είναι να γελάμε, να μαλώνουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να κάνουμε προεκλογικές εκστρατείες ενώ πλησιάζει ένας κομήτης. Η πιθανή κρίση του AMOC (μαζί με άλλα κλιματικά όρια, ελάχιστες τιμές) μας λέει ότι αυτή η κατάσταση, σήμερα, είναι πιο κοντά από ό,τι νομίζαμε.
Το πραγματικό ερώτημα, ζήτημα είναι αν θέλουμε να συνεχίσουμε να παίζουμε αυτόν τον ρόλο ή αν, επιτέλους, θέλουμε να υψώσουμε το βλέμμα —προς τον ουρανό, προς τους ωκεανούς, προς τις γενιές που θα έρθουν— και να αλλάξουμε το σενάριο πριν η Γη καταστεί το σκηνικό της τελευταίας μας ταινίας.
⸻
Σημειώσεις
[1] το Don’t Look Up είναι μια ταινία του 2021 σε σκηνοθεσία Άνταμ ΜακΚέι, σενάριο σε συνεργασία με τον Ντέιβιντ Σιρότα, και με ένα καστ που περιλαμβάνει τους Λεονάρντο Ντι Κάπριο, Τζένιφερ Λόρενς, Μέριλ Στριπ και άλλους. Η ταινία σχεδιάστηκε ρητά ως μια αλληγορία της κλιματικής κρίσης και μια σάτιρα της πολιτικής και μιντιακής αδιαφορίας.
[2] Αρκετοί σχολιαστές και μελετητές της επικοινωνίας έχουν αναλύσει την ταινία ως μια κριτική της δυναμικής της επιστημονικής επικοινωνίας, της πολιτικής πόλωσης και της θεαματικοποίησης της κλιματικής κατάστασης έκτακτης ανάγκης από τα μέσα ενημέρωσης.
[3] Ditlevsen P., Ditlevsen S., “Warning of a forthcoming collapse of the Atlantic meridional overturning circulation”, Nature Communications, 14, 4254 (2023), με διόρθωση που δημοσιεύτηκε το 2025. Η μελέτη χρησιμοποιεί στατιστικούς δείκτες προσέγγισης στο σημείο καμπής που εφαρμόζονται σε σειρές δεδομένων για τις θερμοκρασίες επιφάνειας του Βόρειου Ατλαντικού.
[4] Η IPCC, στην Έκθεση AR6 (Ομάδα Εργασίας 1), κατατάσσει την κατάρρευση του AMOC ως γεγονός χαμηλής πιθανότητας αλλά με υψηλό αντίκτυπο έως το 2100, αναγνωρίζοντας παράλληλα την αύξηση των αβεβαιοτήτων και των κινδύνων καθώς αυξάνονται οι παγκόσμιες θερμοκρασίες.
[5] Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Environmental Research Letters και συνοψίστηκε από διάφορα διεθνή περιοδικά το 2025 καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κατάρρευση του AMOC δεν μπορεί πλέον να θεωρείται «χαμηλής πιθανότητας», “low-likelihood”, και ότι το σημείο χωρίς επιστροφή θα μπορούσε να ξεπεραστεί τις επόμενες δεκαετίες, με την κατάρρευση μέσα στα επόμενα 50-100 χρόνια.
[6] Πρόσφατες αναλύσεις που βασίζονται σε έναν νέο δείκτη ροής επιφανειακής άνωσης (surface buoyancy flux) προτείνουν πως το AMOC εξασθενεί και θα μπορούσε να αρχίσει να καταρρέει μεταξύ των μέσων του αιώνα και των αρχών της δεκαετίας του 2060, σε σενάρια υψηλών εκπομπών.
[7] Το 2025, η Ισλανδία χαρακτήρισε την πιθανή κατάρρευση του AMOC ως κίνδυνο εθνικής ασφάλειας, ξεκινώντας αξιολογήσεις για την ενέργεια, τα τρόφιμα, τις υποδομές και τις μεταφορές.
[8] Η Έκθεση Charney (Διοξείδιο του Άνθρακα και Κλίμα: Επιστημονική Αξιολόγηση, Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας, 1979, Carbon Dioxide and Climate: A Scientific Assessment, National Research Council,) αποτελεί ορόσημο: ήδη από τότε, οι επιστήμονες κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι η αύξηση του CO₂ θα είχε θερμάνει τον πλανήτη με δυνητικά σοβαρές επιπτώσεις.
[9] Η μελέτη των Supran et al., που δημοσιεύτηκε στο Science το 2023, δείχνει ότι οι εσωτερικές προβλέψεις της ExxonMobil για την υπερθέρμανση του πλανήτη (1977–2003) ήταν κατά μέσο όρο εξαιρετικά ακριβείς, σε αντίθεση με τις δημόσιες θέσεις της εταιρείας.
[10] Η δημοσιογραφική έρευνα Exxon: The Road Not Taken (InsideClimate News) ανασυνθέτει λεπτομερώς πώς η εταιρεία είχε κατανοήσει τον κλιματικό κίνδυνο ήδη από τη δεκαετία του 1970, αλλά επέλεξε να μην αλλάξει το επιχειρηματικό της μοντέλο και να χρηματοδοτήσει εκστρατείες παραπληροφόρησης.
[11] Έγγραφα που κυκλοφόρησαν το 2024 δείχνουν ότι η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων είχε χρηματοδοτήσει έρευνες για το CO₂ και τις επιπτώσεις του στο κλίμα ήδη από τη δεκαετία του 1950, έχοντας πλήρη επίγνωση του προβλήματος πολύ πριν από τη σύγχρονη δημόσια συζήτηση.
[12] Η έκθεση AR6 της IPCC και επακόλουθες αναλύσεις των σημείων καμπής του κλίματος υπογραμμίζουν ότι, καθώς αυξάνεται η υπερθέρμανση του πλανήτη, αυξάνεται και η πιθανότητα αιφνίδιων, μη αναστρέψιμων κραδασμών-σοκ σε συστήματα όπως τα παγοκαλύμματα, τα ωκεάνια ρεύματα και τα μεγάλα δάση, με επιπτώσεις που εκτείνονται σε αιώνες ή χιλιετίες.
[a] Ένα παγοκάλυμμα (ή πολικό παγοκάλυμμα) είναι μια τεράστια μάζα ηπειρωτικού πάγου, μεγαλύτερης από 50.000 km², η οποία καλύπτει την ξηρά μιας ολόκληρης γεωγραφικής περιοχής, τυπική των πολικών περιοχών (Γροιλανδία και Ανταρκτική) και σχηματίζεται από την πολυετή συμπίεση του χιονιού, λειτουργώντας ως μια γιγαντιαία δεξαμενή γλυκού νερού και επηρεάζοντας βαθιά το παγκόσμιο κλίμα χάρη στο υψηλό albedo [b] του.
[b] Ο συντελεστής ανάκλασης της κυματικής ή σωματιδιακής ακτινοβολίας από μια επιφάνεια.
Βασική βιβλιογραφία
• Καταχώρηση για την ταινία «Don’t Look Up» (2021) του Adam McKay, σε διαδικτυακές εγκυκλοπαίδειες και βάσεις δεδομένων κινηματογράφου.
• H. Little, “The science communication of Don’t Look Up”, Journal of Science Communication (2022).
• Άρθρα και σχόλια για την αλληγορική αξία της ταινίας σε σχέση με την κλιματική κρίση και την επιστημονική επικοινωνία.
• P. Ditlevsen, S. Ditlevsen, “Warning of a forthcoming collapse of the Atlantic meridional overturning circulation”, Nature Communications 14, 4254 (2023), και σχετική διόρθωση του 2025.
• IPCC, Sixth Assessment Report, Working Group I, ειδικότερα το Κεφάλαιο 9 (“Ocean, Cryosphere and Sea Level Change”) και το Technical Summary.
• Πρόσφατες μελέτες σχετικά με τον κίνδυνο κατάρρευσης του AMOC που δημοσιεύθηκαν στο Environmental Research Letters και σε άλλα περιοδικά, οι οποίες συνοψίζονται από άρθρα του διεθνούς τύπου.
• Πρακτορεία ειδήσεων και πολιτικές αναλύσεις σχετικά με την αναγνώριση της κατάρρευσης του AMOC ως κινδύνου για την εθνική ασφάλεια από την Ισλανδία.
• National Research Council, Carbon Dioxide and Climate: A Scientific Assessment (Charney Report, 1979).
• G. Supran et al., “Assessing ExxonMobil’s global warming projections”, Science (2023), και σχετικά σχόλια.
•Σειρά ερευνών Exxon: The Road Not Taken (InsideClimate News).
• Ιστορικές ανακατασκευές του ρόλου της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων [γ] στη χρηματοδότηση της έρευνας για το κλίμα και της επακόλουθης παραπληροφόρησης.
[γ] Η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων αναφέρεται στον οικονομικό τομέα που ασχολείται με την εξόρυξη, την επεξεργασία και τη διανομή ορυκτών καυσίμων (άνθρακα, πετρέλαιο και φυσικό αέριο), μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που προκύπτουν από την αποσύνθεση οργανικής ύλης πριν από εκατομμύρια χρόνια, και χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, θερμότητας και καυσίμων.
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος La Bottega del Barbieri
