17/08/2025

Η υποβάθμιση της γης και η ξηρασία τροφοδοτούν μια κρυφή υγειονομική κρίση – αλλά έχουμε ακόμα χρόνο να δράσουμε. Όταν μιλάμε για ερημοποίηση ή ξηρασία, συχνά σκεφτόμαστε ξερά ποτάμια, ραγισμένο έδαφος και αποτυχημένες συγκομιδές.

Υπάρχει όμως και ένα άλλο, λιγότερο ορατό πλήγμα – ένα που πλήττει βαθιά τους πνεύμονες, τις καρδιές και την καθημερινή ζωή των πιο ευάλωτων ανθρώπων στον κόσμο.

Μια νέα πολιτική περίληψη από την UNCCD, United Nations Convention to Combat Desertification-Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης, αποκαλύπτει τις εκτεταμένες επιπτώσεις στην υγεία από την υποβάθμιση της γης και την ξηρασία — και μεταφέρει ένα αυστηρό μήνυμα: η υγεία του πλανήτη και η υγεία των ανθρώπων είναι άρρηκτα συνδεδεμένες.

Σε όλο τον κόσμο, η γη υποβαθμίζεται με ανησυχητικό ρυθμό.

Μεταξύ 2015 και 2019, περισσότερα από 100 εκατομμύρια εκτάρια παραγωγικής γης χάνονταν κάθε χρόνο. Αυτή είναι μια περιοχή περίπου στο μέγεθος της Αιγύπτου — που χάνεται ετησίως.

Αυτή η υποβάθμιση δεν απειλεί μόνο τη βιοποικιλότητα και την παραγωγή τροφής. Αποσταθεροποιεί κοινότητες, αποδυναμώνει το ανοσοποιητικό σύστημα και αυξάνει την εξάπλωση των ασθενειών.

Η ζημιά είναι ιδιαίτερα έντονη σε περιοχές όπως η υποσαχάρια Αφρική, η Λατινική Αμερική και η Νοτιοανατολική Ασία, όπου εύθραυστα οικοσυστήματα υποστηρίζουν μεγάλους και αυξανόμενους πληθυσμούς.

Καθώς η γη στεγνώνει ή χάνει τη γονιμότητά της, οι επιπτώσεις κλιμακώνονται: το νερό γίνεται σπάνιο, οι καλλιέργειες αποτυγχάνουν, καταιγίδες σκόνης πολλαπλασιάζονται και τα συστήματα υγείας λυγίζουν κάτω από την πίεση.

Και τα δεδομένα είναι ξεκάθαρα. Στις άνυδρες περιοχές — οι οποίες ήδη καλύπτουν περισσότερο από το 40% της επιφάνειας της Γης — τα ποσοστά υποσιτισμού, αναπνευστικών παθήσεων και νόσων που μεταδίδονται μέσω του νερού αυξάνονται.

Τα παιδιά διατρέχουν ιδιαίτερο κίνδυνο. Ο υποσιτισμός, η καχεξία και το λιποβαρές συγκαταλέγονται πλέον στους κύριους παράγοντες επιβάρυνσης των παιδικών ασθενειών παγκοσμίως.

Σε μέρη όπως η Zambia, Ζάμπια, οι ξηρασίες έχουν αυξήσει τις τιμές των τροφίμων, αφήνοντας τις έγκυες μητέρες υποσιτισμένες και τα μωρά που γεννιούνται πιο αδύναμα.

Σε μέρη της Νότιας Αμερικής, South America, η σκόνη από το υποβαθμισμένο έδαφος αυξάνει τον κίνδυνο αναπνευστικών ασθενειών και έκθεσης σε μολυσματικές ασθένειες. Στην Αυστραλία, Australia, η παρατεταμένη ξηρασία έχει συνδεθεί με αυξανόμενα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και αυτοκτονιών στις αγροτικές περιοχές.

Αυτό δεν είναι μια σύμπτωση. Πρόκειται για σύνθετες, συστημικές αποτυχίες που προκαλούνται από τις αλληλένδετες δυνάμεις της υποβάθμισης του περιβάλλοντος και της κλιματικής αλλαγής.

Η περιληπτική έκθεση της UNCCD περιγράφει πώς η ξηρασία, η υποβάθμιση της γης και η ερημοποίηση – συλλογικά γνωστές ως DLDD – συμβάλλουν σε ένα φάσμα προκλήσεων δημόσιας υγείας, που κυμαίνονται από μολυσματικές ασθένειες όπως η χολέρα, η ελονοσία, ακόμη και ο ιός HIV, έως χρόνιες παθήσεις όπως το άσθμα και οι καρδιαγγειακές παθήσεις.

Η κακή ποιότητα του αέρα από πυρκαγιές και αμμοθύελλες, το μη ασφαλές νερό λόγω μειωμένης διαθεσιμότητας και μόλυνσης και η διαταραχή των συστημάτων τροφής συμβάλλουν στην αύξηση των ασθενειών και της θνησιμότητας.

Επιπλέον, η DLDD αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης ζωονοσογόνων νοσημάτων — παθήσεων που μεταδίδονται από ζώα στον άνθρωπο — διαταράσσοντας τα οικοσυστήματα και φέρνοντας τους ανθρώπους σε στενότερη επαφή με εστίες ασθενειών. Έτσι εξαπλώνεται ο ιός Έμπολα. Έτσι ξεκινούν οι πανδημίες.

«Είναι κρίσιμο να συνδέσουμε τα πράγματα, τις κουκκίδες: η υποβάθμιση της γης, η ερημοποίηση και η ξηρασία δεν είναι απλώς περιβαλλοντικά ζητήματα — επηρεάζουν άμεσα την ανθρώπινη υγεία», λέει ο Δρ. Barron Joseph Orr, Μπάρον Τζόσπε Ορ, Επικεφαλής Επιστήμονας της UNCCD.

“Τα καλά νέα είναι ότι αποκαθιστώντας τη γη και διαχειριζόμενοι την ξηρασία προληπτικά, μπορούμε να μειώσουμε τους κινδύνους για την υγεία, να ενισχύσουμε τις κοινότητες και να βελτιώσουμε τις ζωές.”

Η λύση, επιχειρηματολογεί η σύνοψη, έγκειται στο σπάσιμο αυτών των επικίνδυνων θηλιών ανατροφοδότησης. Αυτό απαιτεί περισσότερα από την αποκατάσταση της γης ή την επένδυση στην υγεία. Απαιτεί μια ριζική επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο διέπουμε τη σχέση μεταξύ οικοσυστημάτων και ευημερίας.

Η UNCCD ζητά ολοκληρωμένες, διατομεακές απαντήσεις — απαντήσεις που αναγνωρίζουν τη γη όχι ως παθητικό υπόβαθρο για την ανθρώπινη ζωή, αλλά ως ένα ζωντανό, δυναμικό σύστημα από το οποίο εξαρτάται η υγεία.

Αυτό σημαίνει αναπροσανατολισμό του σχεδιασμού χρήσης γης, των γεωργικών πολιτικών και της περιβαλλοντικής διαχείρισης ώστε να συμπεριληφθεί η υγεία ως κεντρικό μέλημα. Σημαίνει ενδυνάμωση των κοινοτήτων με εργαλεία και γνώσεις για την αντιμετώπιση των κλιματικών απειλών.

Σημαίνει υποστήριξη γυναικών και κοριτσιών, που συχνά επωμίζονται τα μεγαλύτερα βάρη — τη συλλογή νερού, τη φροντίδα των αρρώστων, ή υποφέρουν σιωπηλά από τη σωματική και ψυχική επιβάρυνση του υποβαθμισμένου περιβάλλοντος.

“Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η ανθρώπινη υγεία συνδέεται στενά με την υγεία της γης μας και των οικοσυστημάτων μας. Η ποιότητα των τροφίμων που παράγουμε από υγιές χώμα είναι παρόμοια με ένα φαρμακείο, λέει ο Ibrahim Thiaw, Ιμπραχίμ Τίαου, Εκτελεστικός Γραμματέας της UNCCD.

“Αυτή είναι μια έκκληση προς όλους τους τομείς — από την υγεία έως τη γεωργία και τα χρηματοοικονομικά — να συνεργαστούν και να οικοδομήσουν ανθεκτικότητα εκεί που έχει μεγαλύτερη σημασία: στο έδαφός μας, στα συστήματά μας και στις κοινότητές μας.”

Η σύνοψη τονίζει επίσης την ανάγκη εφαρμογής του Παγκόσμιου Σχεδίου Δράσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Κλιματική Αλλαγή και την Υγεία και για την ενίσχυση της προσέγγισης Μία Υγεία, World Health Organization’s Global Action Plan on Climate Change and Health and to strengthen the One Health approach — που θεωρεί την υγεία των ανθρώπων, των ζώων και των οικοσυστημάτων ως άρρηκτα συνδεδεμένη.

Τα οφέλη της δράσης υπερτερούν κατά πολύ του κόστους, τονίζει η ενημέρωση. Από τη μείωση των εισαγωγών στο νοσοκομείο έως την αυξημένη ανθεκτικότητα της γεωργίας, οι αποδόσεις των επενδύσεων στη συνέργεια γης-υγείας είναι τεράστιες.

Ο χρόνος, ωστόσο, στενεύει. Καθώς τα ακραία κλιματικά φαινόμενα εντείνονται και οι άνυδρες περιοχές επεκτείνονται, περισσότερες κοινότητες θα ωθηθούν, θα πιεστούν πέρα από την ικανότητά τους να αντιμετωπίζουν τις κλιματικές αλλαγές, πέρα από την ανταποδοτική τους ικανότητα.

Αν δεν δράσουμε, οι συνέπειες της αδράνειας στην υγεία θα αυξηθούν — ήσυχα, αδυσώπητα και με καταστροφικές συνέπειες.

Η UNCCD είναι έτοιμη να υποστηρίξει τις χώρες σε αυτή την προσπάθεια — παρέχοντας τα δεδομένα, την καθοδήγηση και τις συνεργασίες που απαιτούνται για την ανάπτυξη ολοκληρωμένων απαντήσεων, την ενδυνάμωση των πιο ευάλωτων και την αποκατάσταση της υγείας της γης, ώστε και οι άνθρωποι να μπορούν να ευημερούν.

Because when the land gets sick, so do we- Γιατί όταν η γη αρρωσταίνει, αρρωσταίνουμε κι εμείς.