Αρκεί να ψηφίζουμε κάθε τέσσερα χρόνια για να θεωρούμαστε ενεργοί πολίτες; Ή μήπως η δημοκρατία απαιτεί κάτι περισσότερο από την περιοδική άσκηση ενός εκλογικού δικαιώματος; Η ψήφος αποτελεί θεμελιώδη πράξη δημοκρατικής συμμετοχής. Δεν εξαντλεί όμως το περιεχόμενο της ιδιότητας του πολίτη. Αν η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία αντλεί τη νομιμοποίησή της από τους πολίτες, τότε εύλογα ανακύπτει ένα ερώτημα: ποια είναι η θέση τους ανάμεσα σε δύο εκλογικές αναμετρήσεις;
Συχνά ταυτίζουμε τον ενεργό πολίτη με εκείνον που συμμετέχει σε συλλόγους, παρακολουθεί τις πολιτικές εξελίξεις ή εκφράζει δημόσια τις απόψεις του. Όλα αυτά έχουν σημασία. Η συμμετοχή, όμως, δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την ένταση της δημόσιας παρουσίας. Κάποιος μπορεί να εκφράζεται καθημερινά στα κοινωνικά δίκτυα χωρίς να ενδιαφέρεται πραγματικά για τις απόψεις των άλλων. Αντίθετα, ένας άνθρωπος που συμμετέχει με συνέπεια στα ζητήματα της γειτονιάς, του σχολείου ή της τοπικής κοινωνίας μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικότερα στον δημόσιο βίο. Ενεργός πολίτης δεν είναι απλώς εκείνος που ακούγεται περισσότερο, αλλά εκείνος που αναγνωρίζει ότι τα κοινά τον αφορούν. Ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, ορίζει τον πολίτη μέσα από τη συμμετοχή του στην κρίση και στην άσκηση της εξουσίας: «πολίτης δ’ ἁπλῶς οὐδενὶ τῶν ἄλλων ὁρίζεται μᾶλλον ἢ τῷ μετέχειν κρίσεως καὶ ἀρχῆς» (Γ΄, 1275a22–23). Η αντίληψή του ανήκει βέβαια σε μια ιστορική κοινωνία με σοβαρούς αποκλεισμούς, που δεν μπορούν να αποτελέσουν πρότυπο για τη σύγχρονη δημοκρατία. Διατηρεί, ωστόσο, μια σημαντική φιλοσοφική ιδέα: ο πολίτης δεν είναι απλώς κάτοικος μιας πόλης ούτε παθητικός αποδέκτης αποφάσεων. Συμμετέχει, κρίνει και αναλαμβάνει ευθύνη. Ο Σωκράτης, από διαφορετική αφετηρία, μας υπενθυμίζει στην Απολογία την αξία του εξεταζόμενου βίου (38a). Η συμμετοχή χωρίς κριτική σκέψη μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε άκριτη αποδοχή ή σε τυφλή αντιπαράθεση. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα, όταν η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δοκιμάζεται. Σύμφωνα με την έρευνα του ΟΟΣΑ για την εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς, τα αποτελέσματα της οποίας δημοσιεύθηκαν το 2026, μόλις το 21% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα θεωρεί ότι άνθρωποι όπως οι ίδιοι έχουν λόγο σε όσα αποφασίζει η κυβέρνηση. Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι οι πολίτες αδιαφορούν. Μπορεί, αντίθετα, να υποδηλώνει ότι πολλοί αισθάνονται πως η συμμετοχή τους δεν επηρεάζει ουσιαστικά τις αποφάσεις. Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση: άλλο είναι η απροθυμία συμμετοχής και άλλο η πεποίθηση ότι η συμμετοχή δεν έχει αποτέλεσμα.
Η ευθύνη, επομένως, δεν ανήκει αποκλειστικά στους πολίτες. Οι θεσμοί οφείλουν να δημιουργούν πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής, διαβούλευσης και ελέγχου. Δεν αρκεί να καλούν τους ανθρώπους να εκφράσουν τη γνώμη τους, εάν οι αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί. Από την άλλη πλευρά, ούτε οι πολίτες μπορούν να περιορίζονται στην καταγγελία όσων θεωρούν λανθασμένα. Η δημοκρατική συμμετοχή απαιτεί ενημέρωση, διάθεση ακρόασης, επιχειρήματα και αναγνώριση ότι το κοινό συμφέρον δεν ταυτίζεται πάντοτε με το ατομικό. Ας σκεφτούμε ένα απλό παράδειγμα από την τοπική κοινωνία. Όταν συζητείται η λειτουργία ενός σχολείου, η προστασία ενός δημόσιου χώρου ή η αντιμετώπιση ενός περιβαλλοντικού προβλήματος, η συμμετοχή των πολιτών δεν αποτελεί εμπόδιο στη διοίκηση. Μπορεί να αποτελέσει πολύτιμη πηγή γνώσης και καλύτερων αποφάσεων. Προϋπόθεση είναι η συζήτηση να μην περιορίζεται στην αντιπαράθεση, αλλά να επιτρέπει τη διατύπωση ερωτημάτων, την εξέταση στοιχείων και την αναζήτηση λύσεων. Ίσως, τελικά, η ιδιότητα του ενεργού πολίτη να αρχίζει από μια απλή μετατόπιση: από το ερώτημα «τι κάνουν οι άλλοι για εμάς;» στο ερώτημα «ποια ευθύνη αναλαμβάνουμε και εμείς για όσα μας αφορούν;». Μια δημοκρατία χρειάζεται θεσμούς που επιτρέπουν τη συμμετοχή, αλλά και πολίτες που δεν παραιτούνται από το δικαίωμα και την ευθύνη να κρίνουν. Αν όμως οι πολίτες αισθάνονται ότι η φωνή τους δεν ακούγεται, πώς μπορούμε να τους ζητούμε να συμμετέχουν περισσότερο;
Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής
Τμήμα Φυσικής
Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
