Τι θα έλεγε ο Καρλ Μαρξ σήμερα, αντιμέτωπος με το ChatGPT, τις αλγοριθμικά καθοδηγούμενες χρηματοπιστωτικές αγορές, το ψηφιακό νόμισμα και την αυξανόμενη αυτοματοποίηση της πνευματικής εργασίας; γράφει ο Apostolos Apostolou
Πιθανότατα δεν θα τον εξέπληττε η τεχνολογία. Θα τον εξέπληττε, αν μη τι άλλο, ο τρόπος με τον οποίο ο καπιταλισμός συνεχίζει να παρουσιάζει ως ιδιωτική/ατομική ιδιοκτησία αυτό που είναι το αποτέλεσμα μιας γιγαντιαίας κοινωνικής συνεργασίας.
Αυτό είναι το σημείο εκκίνησης.
Ο Μαρξ δεν ήταν ποτέ εχθρός της επιστήμης. Αντιθέτως, κατάλαβε πριν από πολλούς άλλους ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων θα είχε μπορέσει να ανοίξει εξαιρετικές δυνατότητες για την ανθρωπότητα. Αλλά ποτέ δεν μπέρδεψε την επιστήμη με την απλή τεχνολογία στην υπηρεσία της χρησιμότητας και του κέρδους. Η επιστήμη, κατά την άποψή του, ανήκει στη δημιουργική ικανότητα του ανθρώπινου όντος και στην κοινωνική του σχέση με τον κόσμο.
Και ακριβώς εδώ η τεχνητή νοημοσύνη εγείρει ένα γιγάντιο πολιτικό ερώτημα/ζήτημα.
Μας λένε ότι οι μηχανές καθίστανται «έξυπνες». Αλλά για τι είδους νοημοσύνη μιλάμε; Τα συστήματα της τεχνητής νοημοσύνης χτίζονται διαμέσου τεράστιων ποσοτήτων γλώσσας, εικόνων, γνώσεων και πολιτιστικών παραγωγών που παράγονται/γεννιούνται από εκατομμύρια ανθρώπους. Πίσω από την φαινομενική αυτονομία της μηχανής βρίσκεται/υπάρχει μια συλλογική ιστορία της ανθρωπότητας.
Η τεχνητή νοημοσύνη, με αυτή την έννοια, είναι και μια κοινωνική νοημοσύνη συσσωρευμένη και οργανωμένη τεχνολογικά.
Το κεφάλαιο, ωστόσο, εκτελεί μια λειτουργία που ο Μαρξ θα είχε αναγνωρίσει αμέσως: διαχωρίζει την κοινωνική δύναμη από την κοινωνική της προέλευση και την παρουσιάζει ως ατομική ιδιοκτησία.
Η εργασία εκατομμυρίων ανθρώπων γίνεται ένα «σύνολο δεδομένων», diventa “dataset”. Η συλλογική γνώση καθίσταται τεχνολογικό κεφάλαιο. Η ανθρώπινη γλώσσα γίνεται πρώτη ύλη. Η κοινωνική δημιουργικότητα γίνεται ένα περιουσιακό στοιχείο-ένα πολύτιμο στοιχείο, diventa un asset. Και το αποτέλεσμα συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων μεγάλων εταιρειών.
Η αντίφαση είναι εμφανής: όσο περισσότερο η παραγωγή καθίσταται κοινωνική, τόσο πιο ιδιωτική τείνει να γίνεται η ιδιοποίησή της.
Δεν είναι κάτι καινούργιο για την ΤΝ (Τεχνητή Νοημοσύνη). Είναι μια από τις θεμελιώδεις αντιφάσεις του καπιταλισμού που ο Μαρξ εντόπισε στη μεγάλης κλίμακας βιομηχανία και η οποία σήμερα φτάνει σε μια νέα διάσταση.
Και το χρήμα φαίνεται να έχει απελευθερωθεί από την ύλη. Χαρτονομίσματα, κέρματα, ακόμη και τα φυσικά όρια των συναλλαγών αντικαθίστανται προοδευτικά από αριθμούς, ηλεκτρονικά αρχεία, αλγόριθμους. Αλλά το ψηφιακό χρήμα δεν είναι λιγότερο κοινωνικό από το χαρτονόμισμα. Αντίθετα, καθιστά ακόμη πιο προφανές ότι το χρήμα είναι μια κοινωνική σχέση.
Η ψευδαίσθηση του «άυλου» κινδυνεύει έτσι να γίνει ιδεολογία. Πίσω από το cloud βρίσκονται κέντρα δεδομένων, ενέργεια, ορυχεία, καλώδια, εργαζόμενοι και υποδομές. Πίσω από τον αλγόριθμο βρίσκονται προγραμματιστές, ερευνητές, σχολιαστές/σημειωτές, δημιουργοί περιεχομένου και μια τεράστια ποσότητα ανθρώπινης εργασίας, απέραντη. Πίσω από κάθε ψηφιακή συναλλαγή βρίσκονται θεσμοί και σχέσεις εξουσίας.
Το άυλο δεν έχει εξαλείψει την εργασία. Κατέστησε πιο δύσκολο να την βλέπουμε, την έκανε πιο δυσδιάκριτη.
Και εδώ επιστρέφει μια φράση από τα Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844: «…mein eignes Dasein ist gesellschaftliche Tätigkeit». Η ίδια μου η ύπαρξη είναι κοινωνική δραστηριότητα.
Είναι μια φράση που θα έπρεπε να αναρτάται στην είσοδο κάθε κέντρου δεδομένων της Silicon Valley σήμερα.
Επειδή αν η ύπαρξή μας είναι μια κοινωνική δραστηριότητα, τότε και η γνώση που παράγεται μέσω αυτής της δραστηριότητας είναι επίσης, τουλάχιστον στην προέλευσή της, ένα κοινωνικό αγαθό, κοινωνικός πλούτος. Το πολιτικό ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι «καλή» ή «κακή». Το ζήτημα/πρόβλημα είναι ποιος κατέχει και ελέγχει την κοινωνική δύναμη που ενσωματώνεται στις νέες τεχνολογίες.
Υπό τον καπιταλισμό, μια τεχνολογία που θα μπορούσε να μειώσει δραστικά τον απαραίτητο χρόνο εργασίας μπορεί αντιθέτως να γίνει ένα εργαλείο για την αύξηση της παραγωγικότητας, του ελέγχου, της επιτήρησης και της ανεργίας. Μια μηχανή ικανή να απελευθερώσει χρόνο για όλους μπορεί να καταστεί μια μηχανή για την εντατικοποίηση της εργασίας ορισμένων και τη συγκέντρωση πλούτου στα χέρια λίγων.
Αυτή είναι η αντίφαση.
Και υπάρχει ένα ακόμη πιο ριζοσπαστικό σημείο. Δεν αντιμετωπίζουμε απλώς μια νέα φάση τεχνολογικής καινοτομίας: βρισκόμαστε μπροστά σε μια μάχη για την ιδιοκτησία της κοινωνικής γνώσης. Όσοι ελέγχουν τα μοντέλα της τεχνητής νοημοσύνης, IA, μεγάλης κλίμακας ελέγχουν ένα αυξανόμενο μέρος των υποδομών μέσω των οποίων η κοινωνία παράγει, διατηρεί και επανεπεξεργάζεται τη γνώση.
Γι’ αυτό το ζήτημα δεν μπορεί να αφεθεί στους διευθύνοντες συμβούλους των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών, delle Big Tech, στα επενδυτικά κεφάλαια ή στις κυβερνήσεις που συζητούν την εθνική ανταγωνιστικότητα. Δεν αρκεί να ζητάμε μια «ηθική ρύθμιση» της τεχνητής νοημοσύνης. Πρέπει να αμφισβητήσουμε/να θέσουμε υπό συζήτηση την κοινωνική σχέση που επιτρέπει σε λίγα υποκείμενα να οικειοποιούνται ιδιωτικά μια συνεργασία που ανήκει σε όλους.
Εάν εκατομμύρια άνθρωποι παράγουν συνεχώς δεδομένα, γλώσσα, πολιτισμό και γνώση, η μετατροπή τους σε κεφάλαιο δεν είναι ένα φυσικό φαινόμενο: είναι μια πολιτική επιλογή και ένας αγώνας εξουσίας/σχέση ισχύος.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορούσε να είναι μια από τις σπουδαιότερες τεχνολογίες που έχουν ποτέ επινοηθεί για την απελευθέρωση των ανθρώπων από την απαραίτητη εργασία. Θα μπορούσε να μειώσει τις ώρες εργασίας, να κοινωνικοποιήσει τη γνώση, να εκδημοκρατίσει την πρόσβαση στη γνώση και να αυξήσει σημαντικά το πεδίο της ανθρώπινης δημιουργικότητας.
Όλα αυτά όμως είναι ασύμβατα με ένα σύστημα στο οποίο κάθε επίτευγμα/κατάκτηση κοινωνικής συνεργασίας πρέπει να μετατρέπεται σε ιδιωτικό κέρδος.
Η πραγματική εναλλακτική λύση, επομένως, δεν είναι μεταξύ καινοτομίας και συντήρησης. Είναι μεταξύ μιας τεχνολογίας που υποτάσσεται στο κεφάλαιο και μιας τεχνολογίας απελευθερωμένης από το κεφάλαιο.
Ο Μαρξ πιθανότατα δεν θα ρωτούσε αν το ChatGPT είναι έξυπνο.
Θα ρωτούσε: ποιανού είναι αυτή η νοημοσύνη;
Και πάνω απ’ όλα: αν έχει κατασκευαστεί κοινωνικά – αν αποτελεί κοινωνική κατασκευή, γιατί να χρησιμοποιείται για να πλουτίζει λίγους αντί για να αυξάνει την ελευθερία όλων;
Αυτό είναι το πραγματικό πολιτικό παιχνίδι της τεχνητής νοημοσύνης. Όχι άνθρωπος εναντίον μηχανής. Όχι παρελθόν εναντίον μέλλοντος. Αλλά κοινωνική εργασία εναντίον ιδιωτικής ιδιοποίησης.
Η νοημοσύνη είναι κοινωνική. Η γνώση είναι κοινωνική. Ο πλούτος που παράγεται από τη συνεργασία είναι κοινωνικός.
Ο καπιταλισμός, αντιθέτως, συνεχίζει να τη θέλει ιδιωτική, και να τον θέλει ιδιωτικό.
Και ακριβώς εδώ είναι που η αντίφαση γίνεται ξανά εκρηκτική.
20 Σεπτεμβρίου 2026 –
Σχόλια:
- ο Giulio Mancabelli στις 20 Σεπτεμβρίου 2026 17:24 λέει:
Συμφωνώ απόλυτα ότι αυτό καθίσταται η ουσία του ζητήματος: «κοινωνική εργασία έναντι ιδιωτικής ιδιοποίησης», η οποία γίνεται ολοένα και πιο φορτισμένη και κινδυνεύει να εκραγεί σε γεωπολιτικό επίπεδο, όπου οι προϋποθέσεις της αντιδικίας φαίνεται ήδη να υπάρχουν!
Ωστόσο, όπως έχουν τα πράγματα, συνολικά, κάποιος μπορεί να αναγνωρίσει μια κάποια χειραφέτηση μόνο στην ΚΙΝΑ. Αυτό οφείλεται στον ιστορικό, χιλιετιών πολιτισμό της, καρπό μιας ισχύος που ασκείται μεταξύ της ΟΥΡΑΝΙΑΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ και της «ΟΥΡΑΝΙΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑΣ» που ενθάρρυνε την ΑΞΙΟΚΡΑΤΙΑ. Αυτό οφείλεται στους τότε διανοούμενους (τώρα μηχανικούς) που κατάφεραν να επηρεάσουν την «κυβέρνηση»: οι ρίζες τους προέρχονται συγκρητικά από τον ΚΟΝΦΟΥΚΙΑΝΙΣΜΟ, τον ΝΟΜΙΚΙΣΜΟ και τον ΤΑΟΪΣΜΟ, διαμορφώνοντάς τους σε μια ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ικανή να τις ερμηνεύσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και στη συνέχεια να τις μεταφράσει και να τις συγκεκριμενοποιήσει σε ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΙΣΤΩΣΗ. Τι ΑΡΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ! Αυτό βοηθά όλο και περισσότερο στην προβολή της ίδιας της ΚΙΝΑΣ προς ένα λαμπρό μέλλον. Αυτό αποδεικνύεται στην πράξη από την τεχνολογική, διαστημική, πληροφορική, ρομποτική κ.λπ. ικανότητα/δυνατότητα, και ιδιαίτερα από την ανάπτυξη της ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ, της οποίας το μέλλον, ωστόσο, θα εξαρτηθεί όχι μόνο από το πόσο ΙΣΧΥΡΗ μπορεί να γίνει, αλλά και από το πόσο ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΙΣΜΕΝΗ μπορεί να είναι!
Η ΤΝ θα μπορούσε να τους επιτρέψει να χειραφετηθούν περαιτέρω, επιτρέποντάς τους να συνδυάσουν καλύτερα τον ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ με την ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, νοούμενα ως συμπληρωματικούς πόλους ενός ενιαίου στόχου που στοχεύει στην αύξηση της εκδημοκρατικοποίησης, τον έλεγχο των παραγωγικών δυνάμεων και ταυτόχρονα στην περαιτέρω απελευθέρωση του δυναμικού των ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ των ΑΤΟΜΩΝ.
Αυτό θα ονομαζόταν εξέλιξη σε σχέση με τις Μυωπικές ελίτ της δυτικής γραφειο-τεχνοκρατίας που ακόμα δεν μπορεί να αφαιρέσει αυτό το τραυματικό αποτύπωμα του «ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ» που αποτυπώνεται στην «ΑΠΟΤΡΟΠΗ» και στον «ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ που έγινε ΜΟΝΙΜΟΣ» και που μας αναγκάζει παράλογα να συνεχίσουμε να συσκευάζουμε μια ΚΥΡΙΑΡΧΙΚΗ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΚΗ-ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΙΑ ή/και οποιεσδήποτε άλλες ελιτίστικες ΟΛΙΓΑΡΧΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΑΡΧΙΚΕΣ λύσεις, προκειμένου να συνεχίσουμε έτσι ΧΩΡΙΣ ΚΑΜΙΑ ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗ να αυτοπαγιδευόμαστε παράλογα, ακόμη και με το ρίσκο της αυτοκτονίας!;
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος contropiano.org
