Πόσο κοστίζει πραγματικά η διαφθορά; Μπορούμε να υπολογίσουμε τα χρήματα που χάνονται από παράνομες συναλλαγές, τη φοροδιαφυγή, τη σπατάλη δημόσιων πόρων ή την ευνοϊκή μεταχείριση ορισμένων εις βάρος άλλων. Μπορούμε όμως να υπολογίσουμε τι χάνει μια κοινωνία όταν οι πολίτες της αρχίζουν να πιστεύουν ότι η εντιμότητα δεν έχει νόημα;
Οι αποκαλύψεις και οι καταγγελίες για οικονομικές ατασθαλίες, αδιαφανείς αναθέσεις και κατάχρηση εξουσίας επαναφέρουν συχνά τη διαφθορά στην επικαιρότητα. Κάθε υπόθεση χρειάζεται ασφαλώς να εξετάζεται με σεβασμό στα πραγματικά στοιχεία και στο τεκμήριο αθωότητας. Πέρα όμως από την ευθύνη συγκεκριμένων προσώπων, υπάρχει ένα ευρύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν τέτοιες συμπεριφορές αρχίζουν να αντιμετωπίζονται ως αναπόφευκτο μέρος της κοινωνικής ζωής; Συχνά ακούμε ότι «αυτά γίνονται παντού». Είναι αλήθεια ότι καμία χώρα δεν έχει εξαλείψει πλήρως τη διαφθορά. Δεν είναι όμως αλήθεια ότι όλες βρίσκονται στην ίδια κατάσταση. Σύμφωνα με τον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς 2025 της Διεθνούς Διαφάνειας, η Ελλάδα συγκεντρώνει 50 μονάδες στις 100, έναντι 89 της Δανίας, που καταλαμβάνει την πρώτη θέση παγκοσμίως, και 88 της Φινλανδίας, που βρίσκεται στη δεύτερη. Στον συγκεκριμένο δείκτη, όσο υψηλότερη είναι η βαθμολογία τόσο μικρότερη θεωρείται η διαφθορά στον δημόσιο τομέα. Δεν μετρά, δηλαδή, το ποσοστό των διεφθαρμένων πολιτών ούτε τον πραγματικό αριθμό των περιστατικών. Οι διαφορές αυτές δείχνουν ότι, παρόλο που η διαφθορά αποτελεί πρόβλημα σε όλες τις χώρες, η εκτιμώμενη έκτασή της διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Το οικονομικό κόστος είναι σημαντικό. Όταν δημόσιοι πόροι κατευθύνονται με αδιαφανή κριτήρια, όταν επιχειρήσεις αποκτούν αθέμιτα πλεονεκτήματα ή όταν οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά, ζημιώνεται το κοινωνικό σύνολο. Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή συνέπεια: η σταδιακή αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης. Ο πολίτης που πιστεύει ότι χωρίς γνωριμίες δεν μπορεί να εξυπηρετηθεί, ο νέος που θεωρεί ότι η προσπάθεια δεν αρκεί για να προχωρήσει και ο επαγγελματίας που αισθάνεται ότι η εντιμότητα τον θέτει σε μειονεκτική θέση βιώνουν κάτι περισσότερο από μια οικονομική αδικία. Η διαφθορά δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή χρηματισμού ή υπεξαίρεσης δημόσιου χρήματος. Μπορεί να αρχίζει από την επιδίωξη ενός αθέμιτου προνομίου, από την παράκαμψη μιας διαδικασίας ή από την αξιοποίηση προσωπικών γνωριμιών και θεσμικής επιρροής.
Ακόμη και όταν το επιδιωκόμενο όφελος δεν πραγματοποιείται, παραμένει το ηθικό ερώτημα για τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν. Και όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι ευκαιρίες δεν κατανέμονται με τους ίδιους κανόνες για όλους, η ζημία δεν αφορά μόνο εκείνους που ενδεχομένως αδικήθηκαν. Αφορά την εμπιστοσύνη ολόκληρης της κοινωνίας. Ο Πλάτων, στην Πολιτεία, παρουσιάζει τον μύθο του δαχτυλιδιού του Γύγη. Το δαχτυλίδι προσφέρει στον κάτοχό του τη δυνατότητα να γίνεται αόρατος. Το φιλοσοφικό ερώτημα που ανακύπτει είναι βαθύ: θα επέλεγε ο άνθρωπος να είναι δίκαιος εάν μπορούσε να αδικεί χωρίς να αποκαλύπτεται και χωρίς να τιμωρείται; Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο. Τηρούμε τους κανόνες επειδή αναγνωρίζουμε την αξία τους ή μόνο επειδή φοβόμαστε τις συνέπειες της παραβίασής τους; Ασφαλώς, η εντιμότητα δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην ατομική ηθική. Χρειάζονται θεσμοί που λειτουργούν με διαφάνεια, έλεγχοι που εφαρμόζονται χωρίς εξαιρέσεις και διαδικασίες που προστατεύουν όσους επιλέγουν να ενεργούν νόμιμα. Η αποκάλυψη μιας υπόθεσης διαφθοράς μπορεί, άλλωστε, να αποτελεί και ένδειξη ότι οι μηχανισμοί ελέγχου λειτουργούν. Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι όλοι είναι ένοχοι, αλλά να ενισχυθεί η πεποίθηση ότι κανείς δεν βρίσκεται υπεράνω των κανόνων. Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο κόστος της διαφθοράς να μην αποτυπώνεται σε έναν οικονομικό ισολογισμό. Είναι η στιγμή που η κοινωνία παύει να εκπλήσσεται από την αδικία και αρχίζει να τη θεωρεί φυσιολογική. Και το κόστος αυτό γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν μεταφέρεται στις νεότερες γενιές. Το μεγαλύτερο κόστος της διαφθοράς δεν είναι μόνο όσα χάνει μια κοινωνία, αλλά και όσα μαθαίνουν οι νέοι της να θεωρούν φυσιολογικά. Αν όμως μια κοινωνία φτάσει να πιστεύει ότι η εντιμότητα είναι για τους αφελείς, πώς μπορεί να ξαναχτίσει την εμπιστοσύνη που χρειάζεται για να ζήσει μαζί;
Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Πηγή στοιχείων: Transparency International, Corruption Perceptions Index 2025 (transparency.org/en/cpi/2025).
