Η ανθρώπινη νοημοσύνη είναι μια θαυμαστή, αξιέραστη μα περίπλοκη έννοια. Έχει απασχολήσει φιλοσόφους και ερευνητές που προσπάθησαν και προσπαθούν να την ορίσουν, να την ερευνήσουν και να της δώσουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Κατ’ αρχήν ξεχώρισαν το δείκτη ευφυΐας, τη γνωστική νοημοσύνη, το IQ (Intelligence Quotient). Αργότερα, η διείσδυση στην συναισθηματική νοημοσύνη EQ (Emotional Quotient) και σε άλλες πολύτιμες μορφές της,ήρθε για να φωτίσει την πολυπλοκότητά της καθώς και να αποτυπώσει την καταπληκτική ιεραρχική δομή του μυαλού μας. Μιας δομής που συνεχώς μας εκπλήσσει. Ίσως γιατί δεν μας αποκαλύπτεται πλήρως. Συντηρώντας έτσι ένα μυστήριο και μια διαρκή αναζήτηση των μυστικών της.
Η μορφή νοημοσύνης που της αφιέρωσαν πολύ ενέργεια οι ειδικοί τελευταία, είναι η συναισθηματική νοημοσύνη. Αυτός ο τομέας της νοημοσύνης θεωρείται πως επηρεάζει την ικανότητα του ανθρώπου να προσαρμόζεται στο περιβάλλον, να κατανοεί, να διαχειρίζεται και να χρησιμοποιεί γόνιμα τόσο τα δικά του συναισθήματα όσο και των άλλων ανθρώπων. Συνεργεί δηλαδή στη δημιουργία λειτουργικών διαπροσωπικών σχέσεων καθώς και στην αποτελεσματική αντιμετώπιση στρεσογόνων καταστάσεων. Σε αντίθεση βέβαια με τη γνωστική νοημοσύνη (IQ), που αφορά κυρίως τις ικανότητες της λογικής ανάλυσης, της μαθηματικής σκέψης, της μνήμης και της αντίληψης του χώρου.
Κοινή διαπίστωση είναι πως η ανθρώπινη νοημοσύνη διαμορφώνεται από τη γενετική (κληρονομικότητα). Δέχεται όμως επιρροές και από το περιβάλλον (οικογένεια, εκπαίδευση) καθώς και από βιωματικές εμπειρίες. Κάποιες μορφές της, όπως η συναισθηματική νοημοσύνη, διαθέτουν μεγαλύτερη ευπλαστότητα. Αυτό σημαίνει πως οι δεξιότητες που έχουν σχέση με τη συναισθηματική νοημοσύνη, εκτός από τα γονίδια και την ηλικία δέχονται ισχυρές επιρροές και από το περιβάλλον, την Εκπαίδευση και την ποιότητα διαβίωσης. Επιρροές που έχουν την δύναμη όχι μόνο να ενδυναμώσουν αυτόν τον τύπο νοημοσύνης αλλά και στον αντίποδα να τον αποσυντονίσουν, χλωροφορμίζοντάς τον.
Το τελευταίο διάστημα γινόμαστε θεατές καταστάσεων που δείχνουν σταθερά μια φθίνουσα συναισθηματική νοημοσύνη στον πληθυσμό και μια μειωμένη συναισθηματική σύνδεση με τη γνωστική νοημοσύνη. Παρατηρείται π.χ μια αδυναμία διαχείρισης ενδοπροσωπικών καταστάσεων, μια κατάρρευση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας στην αντιμετώπιση δυσκολιών που οδηγεί σε υπέρμετρη επιθετικότητα και ψυχική κατάπτωση: Βίαιες αντιδράσεις στην οδήγηση, στο δρόμο, στο σπίτι, στο σχολείο, παντού. Ταχύτατη ενεργοποίηση του μηχανισμού βίας για οποιοδήποτε λόγο, σε οποιοδήποτε ερέθισμα. Το δικαίωμα στην μη ανοχή εξαπλώνεται ως ηχώ, χωρίς λογική και οριοθέτηση. Η ανάγκη στη βία γίνεται οικεία. Η ψυχική ανθεκτικότητα λυγίζει. Και όταν κάμπτεται η ψυχική ανθεκτικότητα εμφανίζουμε “συμπτώματα” κατάρρευσης των μηχανισμών αντιμετώπισης στρεσογόνων καταστάσεων. Αναδύονται αισθήματα απελπισίας, αβοηθητότητας, εγκατάλειψης και συχνά προσφυγή σε καταχρήσεις (αλκοόλ, ουσίες) ως μέσο αυτοθεραπείας. Δυσκολεύεται η λογική σκέψη να επανέλθει μετά το αρχικό σοκ. Διαπιστώνεται παρατεταμένη άρνηση αποδοχής και αναγνώρισης της πραγματικότητας. Χάνει η λύση τον προσανατολισμό της. Και στην τελική, μη οριοθετώντας το πρόβλημα «μολύνουμε» κάθε πτυχή της ζωής μας.
Σε άτομα με χαμηλό EQ παρατηρούνται συχνά οι ως άνω αντιδράσεις. Αντιδράσεις όπου το συναίσθημα παρακάμπτει τη λογική σκέψη. Αντίθετα, στα άτομα με υψηλό EQ κυριαρχούν οι συνειδητές και ψύχραιμες αντιδράσεις.
Ποιος είναι όμως ο κύριος «ένοχος» του μειωμένου βαθμού ανάπτυξης της συναισθηματικής νοημοσύνης και της μειωμένης σύνδεσής της με το IQ;
Μήπως είναι το σχολείο, το οποίο συνεπικουρούμενο και από το σπίτι, επικεντρώνεται στην καλλιέργεια κυρίως της γλωσσικής και λογικομαθηματικής ευφυΐας αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα τις υπόλοιπες;
Μήπως ετοιμάζουμε το δρόμο για τα παιδιά μας αντί να ετοιμάσουμε τα παιδιά μας για το δρόμο της ζωής;
Μήπως εκπαιδεύουμε τα παιδιά στο δικαίωμα στην άμυνα, χωρίς όμως λογική και όρια;
Μήπως η τηλεόραση, με το ψυχαγωγικό καμουφλάζ της, αποτελεί κάποιες φορές μύηση προς το κακό; Όταν για παράδειγμα στην καθημερινότητά μας γινόμαστε παθητικοί θεατές εκπομπών που αναφέρονται σε τραγωδίες (εγκλήματα, βιασμοί, αιμομιξίες, καταδίκες, θάνατοι, βία, ασχήμιες…), σε στιγμές μάλιστα που απολαμβάνουμε το μεσημεριανό μας οικογενειακώς; Ποιος θα μπορούσε να αρνηθεί πως μεταξύ μπουκιάς και γουλιάς διαπερνούν το οπτικοακουστικό μας σύστημα κακοποιήσεις, ασελγείς πράξεις, βιαιοπραγίες, με σίγουρα μα δυστυχώς αόρατα στίγματα στον ψυχισμό μας;
Δε μας ξενίζει αλήθεια, όταν παρουσιαστές σχολιάζουν δακρύβρεχτα θέματα και ενώ η συγκίνηση χτυπάει κόκκινο στο κοινό, απότομα αλλάζουν θέμα διαφημίζοντας air fryer και αυτοκίνητα με μια αναπάντεχης έκρηξης ιλαρότητα και χαρά;
Σε πόσα ντεσιμπέλ ψυχολογικού σκαμπανεβάσματος μπορεί να μείνει αλώβητη η ψυχική μας ανθεκτικότητα; Στα πόσα σκωτσέζικα ντους στον ψυχισμό αποσταθεροποιείται η ενσυναίσθησή μας;
Μήπως η παθητική παρακολούθηση της βίας ( Bullying, video games, διαδίκτυο, TV) μπερδεύει τον έλεγχο των συναισθημάτων; Αυξάνοντας την απάθεια και την περιφρόνηση απέναντι στους άλλους, μα μεγεθύνοντας τις αντιδράσεις φόβου σε σχέση με τον εαυτό μας;
Μήπως ο πολύς, επίπλαστος, φανταστικός κόσμος της τεχνολογίας αδρανοποιεί την ικανότητά μας να κατανοούμε την πραγματική διάσταση των πραγμάτων και να κάνει δυσανάγνωστες τις σκέψεις και τα συναισθήματα μας;
Μήπως κάπως έτσι ακυρώνουμε άθελά μας ακόμη και τη γνώση ως μέντορα της ζωής μας;
Στον κόσμο της πολλαπλής νοημοσύνης καμιά νοημοσύνη δεν μπορεί να υπάρξει μόνη της. Πάντα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Απόρροια άλλωστε αυτής της συνεργασίας είναι η προσωπικότητα του καθενός μας. Η ευφυΐα ψάχνει ή θα’πρεπε να ψάχνει όχι μόνο τον ατομικό άξονα ευδαιμονίας του καθενός μας, μα και τον άξονα της αρμονικής συνύπαρξης. Φωτίζοντας, όσο μπορεί, ακόμη και τα πιο σκοτεινά βήματα μας. Να μην είναι υπεροπτικό ανήμερο θεριό, μα να δημιουργεί, να αναπληρώνει, να διορθώνει, κρατώντας γερά τα σμπαραλιασμένα ηνία της ελπίδας.
Να ελπίζουμε;
[Μην υποθέτετε όμως πως κάτι πρόσθεσεν η ελπίδα,
κι η «αυγή» της κι ο «ήλιος» της κι ο «στίχος» της
Η ελπίδα είναι μονάχα για όσους
το ίδιο θα ήλπιζαν και δίχως της!] Κώστας Μόντης
Αθηνά Βολτέα
