Ο παραδοσιακός δικομματισμός που χαρακτήριζε το ελληνικό κομματικό σύστημα, τόσο πριν, όσο και κατά τη διάρκεια των πρώτων ετών της μεταπολίτευσης, κλονίσθηκε με την είσοδο της χώρας στην (τότε) ΕΟΚ και την κοινωνικοπολιτική ώσμωση που δημιούργησε η φιλελευθεροποίηση του εμπορίου.
Η ταυτόχρονη απώλεια της εξουσίας από την Νέα Δημοκρατία και η μετεξέλιξη του ΠΑΣΟΚ από κίνημα σε κόμμα εξουσίας, δημιούργησαν τις συνθήκες για την οριστική μεταμόρφωση του πολωτικού δικομματικού συστήματος σε «λανθάνων» πλουραλιστικό. Λανθάνων γιατί η ανάγκη που αναδύθηκε για την εκπροσώπηση των νέων κοινωνικών, οικονομικών και επαγγελματικών ομάδων, ερχόταν σε σύγκρουση με την άρνηση απαγκίστρωσης των κομμάτων εξουσίας από το πελατοκεντρικό σύστημα λειτουργίας τους. Η ίδια όμως η δημιουργία πλουραλιστικών κομμάτων στη χώρα, προϋπέθετε έναν υγιή εσωκομματικό διάλογο με συνθέσεις και συμβιβασμούς, που θα προσέδιδαν ευελιξία απέναντι στις κοινωνικοπολιτικές μεταβολές και θα απέκλειαν μία ομοιόμορφη ιδεολογική ταυτότητα. Έτσι, με στόχο τη μεγαλύτερη αντιπροσωπευτικότητα που θα προσέλκυε και μεγαλύτερο αριθμό ψηφοφόρων, αρχικά το ΠΑΣΟΚ υπό τον μανδύα του «εκσυγχρονισμού» και στη συνέχεια η Νέα Δημοκρατία με το όραμα της «μεγάλης κεντροδεξιάς παράταξης», καταβάλουν προσπάθειες να απεκδυθούν τις διαχωριστικές ταμπέλες του «αριστερά – δεξιά». Παράλληλα δημιουργούνται οι συνθήκες για την ανάδυση νέων κομματικών σχηματισμών που προσπαθούν να εκμεταλλευθούν αυτό ακριβώς το κενό, είτε προσελκύοντας «άστεγους» ιδεολογικά δεξιούς και αριστερούς ψηφοφόρους, είτε «καβαλώντας το κύμα» κοινωνικών, οικονομικών ή/και διεθνών εξελίξεων. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η οικονομική κρίση του 2010 και ο «εκλογικός σεισμός» του 2012 αποτελούν οριακά σημεία του κομματικού μετασχηματισμού της χώρας. Oι «ανίερες συμμαχίες» των προηγούμενων δεκαετιών αποτελούν πλέον όχι απλά θέμα συζήτησης αλλά πολιτική και κομματική πρακτική. Τα ίδια τα κόμματα εξουσίας, ή με προοπτική εξουσίας, έχουν αποβάλλει τον ιδεολογικό δογματισμό τους και έχουν εγκαθιδρύσει εσωτερικούς μηχανισμούς που ευνοούν (θεωρητικά) την πολυφωνία στη λήψη αποφάσεων. Ταυτόχρονα όμως και με την ευρεία δημοσιότητα που προσφέρουν τα ΜΜΕ και το διαδίκτυο, δοκιμάζεται σε μεγάλο βαθμό η ίδια η συνοχή και η αποτελεσματικότητά τους στον εκλογικό στίβο. Φαινόμενα όπως η μη ενιαία κομματική γραμμή και οι εσωκομματικές πιέσεις από ιδεολογικά δογματικές ή άλλες ομάδες συμφερόντων, αποτελούν θέματα που απασχολούν τη δημόσια συζήτηση. Φαινόμενα που είτε εντείνονται, είτε εξομαλύνονται υπό τον μανδύα νομής της εξουσίας. Από πολιτική-αναλυτική σκοπιά ο πλουραλισμός στην κυβέρνηση είναι πλεονέκτημα όταν λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου και σύνθεσης, αλλά γίνεται μειονέκτημα όταν μετατρέπεται σε μηχανισμό παραλυσίας ή εσωτερικής διανομής ισχύος. Το κρίσιμο στοιχείο εδώ δεν είναι αν ένα κυβερνών κόμμα είναι πλουραλιστικό, αλλά αν μπορεί να μετατρέπει την εσωτερική πολυφωνία σε αποτελεσματική συλλογική απόφαση. Ένα πλουραλιστικό κόμμα με ισχυρούς θεσμούς, σαφείς κανόνες και κοινό στρατηγικό προσανατολισμό μπορεί να παράγει πιο ισορροπημένη διακυβέρνηση. Αν όμως ο πλουραλισμός δεν συνοδεύεται από κοινή πολιτική κατεύθυνση και πειθαρχημένους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων, μπορεί να οδηγήσει σε κυβερνητική αστάθεια. Κι εδώ ερχόμαστε στο κύριο αντικείμενο αυτού του κειμένου. Το πώς δηλαδή ο πλουραλισμός των κομμάτων και η κρίση αντιπροσώπευσης που έχει επιφέρει, επηρεάζει άμεσα την αναδιάταξη του κομματικού συστήματος της χώρας.
Εκκινώντας από την κρίση αντιπροσώπευσης μπορεί να γίνει άμεσα αντιληπτή από την πληθώρα των κομματικών σχηματισμών που είτε προϋπήρχαν χωρίς αξιόλογη εκλογική απήχηση, είτε έχουν δημιουργηθεί μετά το 2012 και διεκδικούν την ψήφο των πολιτών. Πρόκειται ουσιαστικά για το αποτέλεσμα της στροφής των κομμάτων εξουσίας προς μια πιο πολυσυλλεκτική εικόνα που ενσωματώνει περισσότερες κοινωνικοοικονομικές (και όχι ιδεολογικές) τάσεις. Το φαινόμενο αυτό λαμβάνει κυρίως τη μορφή των ομάδων συμφερόντων (φατρίες) στα κόμματα με κεντροδεξιό, και αυτή των συνιστωσών ή τάσεων σε αυτά με (κεντρο)αριστερό ιδεολογικό πρόσημο. Τα κενά που δημιουργούνται σε αυτό το σχήμα προσπαθούν να καλύψουν τα μικρότερα κόμματα. Σε αυτό το κομματικό σύστημα όμως, είναι δεδομένο ότι αρκετοί από τους πολίτες και για τους δικούς τους προσωπικούς λόγους, συνήθως απογοήτευση ή θυμός για τη μη αντιμετώπιση καίριων ζητημάτων που τους απασχολούν, αισθάνονται πως είτε δεν εκπροσωπούνται από κανέναν, είτε δεν είναι διατεθειμένοι να «χαρίσουν» την ψήφο τους και απέχουν από τις εκλογές, ή αποφασίζουν την τελευταία στιγμή. Αξιολογώντας πλέον τη σημερινή κατάσταση, αρχικά, η παραδοχή ύπαρξης ενός πλουραλιστικού κόμματος όπως αυτό της Νέας Δημοκρατίας στη διακυβέρνηση της χώρας, σε συνδυασμό με μία κατακερματισμένη και πολυκομματική αντιπολίτευση, λειτουργεί ως ιδανικό πεδίο δράσης εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων που επιταχύνουν τις συνθήκες «διάβρωσης» του μεταπολιτευτικού κομματικού συστήματος. Περιφερειακά και διεθνή γεγονότα (αναθεωρητισμοί, πολεμικές συγκρούσεις, μεταναστευτικές ροές) ασκούν πίεση στα κόμματα για να πάρουν θέση σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής αλλά και εσωτερικών δομών και πολιτικών αποφάσεων/προτάσεων υποστήριξής της. Ως προνομιακά πεδία άσκησης κριτικής από την αντιπολίτευση, τα παραπάνω δημιουργούν συνθήκες πολιτικής ασφυξίας σε ένα πλουραλιστικό κυβερνών κόμμα, το οποίο θα πρέπει στο εσωτερικό του να συνθέσει τις απόψεις στελεχών του που επικαλούνται τις υποχρεώσεις μας στην ΕΕ, τις δημοσιονομικές ανάγκες της χώρας ή/και προτείνουν (για δικούς τους λόγους) την αποφυγή οποιασδήποτε ενέργειας που θα διατάρασσε τα «ήρεμα νερά», με τις απόψεις εκείνων των στελεχών που προτείνουν μια πιο ενεργή τέτοια με την ανάληψη πρωτοβουλιών και τη λήψη αποφάσεων που θα ενίσχυε τη διεθνή θέση της χώρας.
Από την άλλη, όταν υπάρχουν σοβαρές καταγγελίες ή έντονη δημόσια συζήτηση και κριτική σχετικά με το κράτος δικαίου και το κόστος ζωής, ο ίδιος πλουραλισμός μπορεί να αμφισβητηθεί ως προς την πραγματική του αποτελεσματικότητα. Και το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον αν υπάρχουν διαφορετικές απόψεις στο κυβερνών κόμμα, αλλά εάν μπορούν αυτές οι διαφορετικές απόψεις να λειτουργήσουν πραγματικά ως εσωτερικός έλεγχος της εκτελεστικής εξουσίας. Αν η εσωτερική πολυφωνία υπάρχει μόνο σε ζητήματα δευτερεύουσας πολιτικής και δεν αγγίζει κρίσιμα ζητήματα θεσμών, δικαιοσύνης, διαφάνειας και λογοδοσίας, τότε ο πλουραλισμός μπορεί να είναι περισσότερο πολιτικό χαρακτηριστικό παρά πραγματικός μηχανισμός ελέγχου. Η σοβαρότητα των παραπάνω παραγόντων που επηρεάζουν άμεσα είτε τη διεθνή θέση της χώρας, είτε τη θεσμική ποιότητα και λειτουργία της δημοκρατίας μας, μοιάζει να μην λαμβάνουν την πρέπουσα προσοχή και διάσταση εντός του κομματικού και κυβερνητικού σχηματισμού. Εκεί που κάποιος θα περίμενε μία ζύμωση απόψεων και την εύρεση μιας κοινής συνισταμένης, αυτή προκύπτει αποκλειστικά και μόνο με ένα κριτήριο. Τη νομή της εξουσίας. Στην παρούσα χρονική συγκυρία όμως εμφανίζεται ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον φαινόμενο. Μια ισχυρή κοινοβουλευτικά και πολιτικά κυβέρνηση, όχι επειδή διαθέτει κατ’ ανάγκην εξαιρετικά μεγάλη κοινωνική αποδοχή, αλλά επειδή η αντιπολίτευση αδυνατεί να συγκροτήσει έναν σοβαρό και αξιόπιστο εναλλακτικό κυβερνητικό πόλο. Πολλές και διαφορετικές φωνές που δυσκολεύονται όμως να μετατρέψουν την κριτική σε εναλλακτική και αξιόπιστη πρόταση εξουσίας. Αυξημένη πολιτική πολυφωνία αλλά μειωμένη ικανότητα συγκρότησης πολιτικού αντίβαρου. Το ιδιαίτερο πολιτικό σχήμα που προκύπτει από τη (σημειολογική) αναφορά των παραπάνω περιλαμβάνει ένα πλουραλιστικό κυβερνών κόμμα με σχετικά ισχυρή αλλά συμπαγή κυβερνητική πλειοψηφία, έντονη κριτική σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, λειτουργίας του κράτους δικαίου και αδυναμίας αντιμετώπισης του ολοένα αυξανόμενου κόστους ζωής, και μία κατακερματισμένη αντιπολίτευση που αδυνατεί να πείσει ότι εκφράζει έναν αξιόπιστο εναλλακτικό κυβερνητικό πόλο. Ως αποτέλεσμα έχουμε τη δημιουργία συνθηκών πολιτικής ηγεμονίας τύπου Μεξικού.
Τσακίρης Α. Γιώργος
http://georgetsakiris.blogspot.gr/
http://www.facebook.com/profile.php?id=1464470592
https://www.youtube.com/user/george68s
