03/08/2026
7. Επίλογος: Ανάκτηση του ελέγχου των μηχανών για να αποκαταστήσουμε τη δημοκρατία στα ανθρώπινα όντα
Φτάνοντας στο τέλος αυτού του ταξιδιού/αυτής της διαδρομής, αναδύεται ξεκάθαρα μια θεμελιώδης σκέψη/θεώρηση. Το Libercomunismo και το Cyberfascismo δεν είναι δύο βιβλία που περιορίζονται να περιγράφουν το παρόν. Είναι δύο προσπάθειες, που αναπτύσσονται με διαφορετικά επιστημονικά εργαλεία, για να εντοπιστεί η γραμμή ρήγματος κατά μήκος του οποίου θα διαμορφωθεί το μέλλον της δημοκρατίας. Το πρώτο καταδεικνύει, μέσω της πολιτικής οικονομίας, ότι η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου δεν είναι μια ανωμαλία του σύγχρονου καπιταλισμού, αλλά η φυσική εξελικτική του τάση.
Το δεύτερο επιδιώκει να δείξει πώς αυτή η συγκέντρωση έχει πλέον λάβει μια νέα μορφή: τον έλεγχο των γνωστικών υποδομών μέσω των οποίων οργανώνεται η παραγωγή της γνώσης, της επικοινωνίας, της συναίνεσης και, ολοένα και συχνότερα, των ίδιων των πολιτικών αποφάσεων. Δεν βρισκόμαστε πλέον απλώς στην εποχή του βιομηχανικού καπιταλισμού. Δεν βρισκόμαστε ούτε μόνο στην εποχή του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού.
Έχουμε εισέλθει στην εποχή του υποδομικού γνωστικού καπιταλισμού, στον οποίο το κεφάλαιο, η υπολογιστική ισχύς, η ενέργεια, οι αλγόριθμοι και η τεχνητή νοημοσύνη τείνουν να συγχωνεύονται σε ένα ενιαίο σύστημα συσσώρευσης και διοίκησης. Αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι η υλική βάση του κυβερνοφασισμού. Όχι η επιστροφή των εξωτερικών μορφών του ιστορικού φασισμού. Όχι η μηχανική αναπαραγωγή του ολοκληρωτισμού του εικοστού αιώνα.
Αν μη τι άλλο, επιβεβαιώνει την άποψη του Ουμπέρτο Έκο: ο φασισμός μπορεί να επιστρέψει με τα πιο αθώα προσωπεία, και σήμερα αυτά τα προσωπεία είναι η αόρατη αρχιτεκτονική των πλατφορμών. Αλλά η κατασκευή ενός συστήματος ικανού να συγκεντρώνει ταυτόχρονα πλούτο, πληροφορία, υπολογιστική ισχύ/ικανότητα υπολογισμού και δύναμη λήψης αποφάσεων στα χέρια ενός ολοένα και πιο περιορισμένου αριθμού οικονομικών φορέων/υποκειμένων.
Για αυτόν τον λόγο, θεωρώ τη συζήτηση που συνεχίζει να επικεντρώνεται αποκλειστικά στη τεχνητή νοημοσύνη ως απλοϊκή, υποτιμητική. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μόνο η πιο ορατή εκδήλωση ενός πολύ ευρύτερου μετασχηματισμού. Το πραγματικό αντικείμενο της σύγκρουσης αφορά τον έλεγχο ολόκληρης της υποδομής που καθιστά δυνατή αυτήν την τεχνολογία.
Γι’ αυτό συνεχίζω να πιστεύω ότι ο δημόσιος διάλογος πρέπει να κάνει ένα ποιοτικό άλμα. Δεν αρκεί να συζητάμε την ηθική των αλγορίθμων. Πρέπει να συζητάμε την ιδιοκτησία των αλγορίθμων. Δεν αρκεί να απαιτούμε διαφάνεια. Πρέπει να απαιτούμε οικονομική δημοκρατία.
Η ρύθμιση των πλατφορμών δεν είναι αρκετή. Πρέπει να δημιουργήσουμε εναλλακτικές δημόσιες υποδομές. Διαφορετικά, θα συνεχίσουμε να διαχειριζόμαστε τις επιπτώσεις χωρίς να επηρεάζουμε/δίχως να επιδρούμε επί των αιτιών. Ακριβώς εδώ, κατά τη γνώμη μου, συγκλίνουν η σκέψη/ο στοχασμός του Emiliano Brancaccio και αυτός που αναπτύχθηκε στον Κυβερνοφασισμό. Η δημοκρατική απαλλοτρίωση του μεγάλου, συγκεντροποιημένου κεφαλαίου, που προτάθηκε στον Libercomunismo, βρίσκει σήμερα ένα νέο πεδίο εφαρμογής.
Οι στρατηγικές υποδομές του 21ου αιώνα δεν είναι μόνο τα ενεργειακά δίκτυα, οι μεταφορές ή το τραπεζικό σύστημα. Περιλαμβάνουν επίσης τα κέντρα δεδομένων, cloud, τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, τις ψηφιακές πλατφόρμες: τις υποδομές της γνώσης. Σε αυτό το πεδίο θα κληθεί να δοκιμαστεί η πολιτική τις επόμενες δεκαετίες.
Επειδή κάθε βιομηχανική επανάσταση έχει επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις εξουσίας. Η ψηφιακή επανάσταση δεν αποτελεί εξαίρεση. Επαναπροσδιορίζει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατασκευάζουν τη δική τους συνείδηση, συμμετέχουν στη δημοκρατική ζωή και ερμηνεύουν την πραγματικότητα. Το κρίσιμο ερώτημα καθίσταται τότε αναπόφευκτο: Ποιος θα κυβερνήσει αυτόν τον μετασχηματισμό, αυτή τη μεταμόρφωση;
Οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας; Οι κρατικοί μηχανισμοί; Οι χρηματοπιστωτικές αγορές; Ή οι δημοκρατικοί θεσμοί που είναι ικανοί να ασκούν δημόσιο έλεγχο στις θεμελιώδεις υποδομές της γνώσης; Αυτή είναι η πραγματική ιστορική εναλλακτική που αντιμετωπίζουμε, που έχουμε μπροστά μας.
Όχι μεταξύ της τεχνολογίας και της απόρριψης της τεχνολογίας. Όχι μεταξύ καινοτομίας και συντήρησης. Αλλά μεταξύ δύο ριζικά διαφορετικών μοντέλων οργάνωσης της εξουσίας. Το πρώτο εμπιστεύεται το μέλλον της ανθρωπότητας στην ιδιωτική συγκεντροποίηση της γνώσης, του υπολογισμού και της τεχνητής νοημοσύνης. Το δεύτερο θεωρεί τη γνώση, τα δεδομένα και τις γνωστικές υποδομές κοινά αγαθά, που πρέπει να διοικούνται/να διαχειρίζονται δημοκρατικά προς το γενικό συμφέρον.
Αυτή, τελικά, είναι η αληθινή κληρονομιά του δημοκρατικού συνταγματισμού του εικοστού αιώνα. Η Δημοκρατία δεν γεννιέται για να περιορίζεται στο να εγγυάται τις τυπικές ελευθερίες. Γεννιέται για να αποτρέπει τη μετατροπή της οικονομικής εξουσίας σε πολιτική κυριαρχία. Σήμερα, αυτή η αποστολή πρέπει να επανεξεταστεί υπό το πρίσμα των τεχνολογικών μετασχηματισμών. Το Άρθρο 43 του Συντάγματος, ο στοχασμός του Στέφανο Ροντοτά για τα κοινά αγαθά, η σκέψη του Μαρξ για τις σχέσεις παραγωγής και η οικονομική έρευνα του Μπρανκάτσιο συγκλίνουν, αν και από διαφορετικές οπτικές γωνίες, προς μια κοινή διαίσθηση, προς την ίδια ακριβώς έμπνευση/σύλληψη.
Δεν υπάρχει πολιτική ελευθερία χωρίς δημοκρατικό έλεγχο των θεμελιωδών μέσων μέσω των οποίων οργανώνεται η συλλογική ζωή. Στον 21ο αιώνα, αυτά τα μέσα αναπόφευκτα περιλαμβάνουν και τις ψηφιακές υποδομές. Αυτό το άρθρο προκύπτει/γεννιέται ακριβώς από αυτή την πεποίθηση. Δεν ισχυρίζεται/δεν έχει την απαίτηση να προσφέρει οριστικές απαντήσεις. Όμως προτείνει μια αλλαγή προοπτικής.
Προσκαλεί να μετατοπίσουμε την εστίασή μας από τις εφαρμογές στις υποδομές. Από τους αλγόριθμους στις σχέσεις ιδιοκτησίας. Από την τεχνολογία στην εξουσία. Γιατί εκεί κρίνεται/αποφασίζεται το μέλλον της δημοκρατίας. Αν ο Libercommunismo μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί το κεφάλαιο αναπόφευκτα τείνει να συγκεντρώνεται, ο Cyberfascismo επιχειρεί να δείξει πού διαμορφώνεται αυτή η συγκέντρωση σήμερα και ποια εργαλεία χρησιμοποιεί για να ασκεί την κυριαρχία του.
Μαζί, αυτά τα δύο βιβλία μας εμπιστεύονται- μας παραδίδουν μια πολιτική ευθύνη που δεν μπορούμε πλέον να αναβάλουμε. Να αποκαταστήσουμε/να επιστρέψουμε τον έλεγχο των στρατηγικών υποδομών της γνώσης στην κοινότητα. Να επαναφέρουμε/να τοποθετήσουμε ξανά την τεχνολογία στην υπηρεσία του ατόμου. Να επαναφέρουμε τον υπολογισμό εντός των συνόρων της δημοκρατίας. Επειδή το πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι ότι οι μηχανές καθίστανται πολύ έξυπνες.
Το πρόβλημα είναι ότι η εξουσία που τις κυβερνά κινδυνεύει να καταστεί ολοένα και λιγότερο δημοκρατική. Είναι ακριβώς από αυτή την επίγνωση που θα πρέπει να ξεκινήσει μια νέα κουλτούρα του κοινωνικού μετασχηματισμού. Όχι ενάντια στην τεχνολογία. Αλλά ενάντια στη συγκεντροποίηση της εξουσίας. Όχι ενάντια στην καινοτομία.
Μα ενάντια στην ιδιωτικοποίηση της γνώσης. Όχι ενάντια στο μέλλον. Αλλά για να επιστρέψουμε/να αποδώσουμε το μέλλον στη δημοκρατία.
Fonti Πηγές
Brancaccio, Emiliano, Libercomunismo. Scienza dell’utopia, Feltrinelli, Milano, 2026.
Sommella, Mario, Cyberfascismo. Anatomia di un dominio invisibile, opera autoprodotta, 2026.
Sommella, Mario, Cybercomunismo. La risposta socialista al cyberfascismo, La Città Futura, 12 giugno 2026.
Human Rights Watch, Meta’s Broken Promises. Systemic Censorship of Palestine Content on Instagram and Facebook, dicembre 2023.
Drop Site News, documenti interni di Meta sulle richieste di rimozione del governo israeliano, 2025.
Access Now, rapporti sulla moderazione algoritmica dei contenuti palestinesi, 2023-2024.
+972 Magazine e Local Call, inchieste sui sistemi di intelligenza artificiale Lavender, The Gospel e Where’s Daddy, 2023-2024.
The Guardian, +972 Magazine e Local Call, inchiesta sul contratto Project Nimbus tra Google, Amazon e il governo israeliano, 2025.
Marx, Karl, Lineamenti fondamentali della critica dell’economia politica (Grundrisse), con particolare riferimento al Frammento sulle macchine.
Rodotà, Stefano, Il diritto di avere diritti, Laterza.
Feenberg, Andrew, Transforming Technology. A Critical Theory Revisited, Oxford University Press.
Demichelis, Lelio, La religione tecno-capitalista, Mimesis.
Medina, Eden, Cybernetic Revolutionaries. Technology and Politics in Allende’s Chile, MIT Press, 2011.
Eco, Umberto, Il fascismo eterno, La nave di Teseo.
Braverman, Harry, Lavoro e capitale monopolistico.
Zuboff, Shoshana, Il capitalismo della sorveglianza.
Srnicek, Nick, Capitalismo digitale, Luiss University Press.
Varoufakis, Yanis, Tecnofeudalesimo.
Questo saggio è stato pubblicato l’11 luglio 2026 su La Città Futura, giornale comunista online, lacittafutura.it.
Mario Sommella
Μιχάλης ‘Μίκε’ Μαυρόπουλος un blog di Rivoluzionari Ottimisti
